Kết quả khảo sát của trường Doanh nhân PACE được công bố vào những ngày cuối cùng của năm 2015 (ngày 28/12) khiến những người quan tâm đến hội nhập không khỏi băn khoăn, nhưng cũng không bất ngờ vì nó đã phản ánh đúng thực tại “lỡ nhịp” hội nhập của các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay.

Doanh nghiệp “tự bơi”

Theo khảo sát, số tỷ lệ phần trăm các doanh nghiệp (DN) Việt chưa biết đến và hầu như không quan tâm đến Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) là khá lớn (56,8%) và Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) là 40,9%. Thậm chí có đến 85,5% DN không nắm được những điều khoản cụ thể của AEC, tỷ lệ này đối với TPP là 77,8%.

Có gần 500 doanh nhân là lãnh đạo cấp cao (82,7%), quản lý cấp trung đã tham gia vào cuộc khảo sát này đã cho thấy đây là một kết quả đánh giá rất đáng lưu tâm. Kết quả này cũng gần như “khớp” với khảo sát trước đây của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chứng tỏ phần lớn doanh nghiệp chưa nắm rõ thông tin từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) hay TPP.

Trước đó, vào cuối năm ngoái, khảo sát của VCCI đã chỉ rõ có khoảng 30% doanh nghiệp nhỏ và vừa lần đầu nghe đến TPP và phần lớn không biết gì về các điểm cơ bản của AEC. Nguyên nhân chủ yếu là do doanh nghiệp không chủ động nắm bắt thông tin, thiếu thông tin cụ thể, thiếu các hướng dẫn rõ ràng…

Sự lúng túng, hời hợt của các doanh nghiệp Việt trước diễn biến hội nhập sâu là rất đáng báo động. Nhưng trong chuyện này, không chỉ có lỗi của bản thân doanh nghiệp hay cơ quan quản lý nhà nước mà cần phải làm rõ vai trò, trách nhiệm của hàng trăm hiệp hội doanh nghiệp với đủ các ngành nghề trong nước đã hỗ trợ doanh nghiệp đến đâu trước hội nhập hay là để doanh nghiệp phải “tự bơi”?

Tại một hội nghị gần đây bàn về những thách thức đối mặt của doanh nghiệp trước AEC, ông Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời, có lưu ý rằng doanh nghiệp nội địa không thể đứng ngoài, phải chấp nhận trả giá, phải hiểu biết để cạnh tranh, cố gắng đạt đủ điều kiện để làm ăn với các đối tác trong khu vực. “Nếu không đầu tư đúng mức để phòng ngừa rủi ro thì sẽ phải trả giá đắt” – ông nói.

Cũng theo ông Huỳnh Văn Thòn, vai trò, tiếng nói của các hiệp hội doanh nghiệp cần mạnh mẽ hơn, hỗ trợ, sát cánh với các doanh nghiệp nhiều hơn khi bước vào “cuộc chơi” AEC chứ không chỉ ngồi lại với nhau để nói chuyện cho vui.

Vai trò của các hiệp hội ngành nghề cực kỳ quan trọng khi vào AEC, trong đó đối tượng chú ý nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Bất cập các hiệp hội

Bà Tôn Nữ Thị Ninh, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, cũng bày tỏ lo ngại trước chuyện này. Bà đặt vấn đề các hiệp hội ngành nghề đã vận dụng được gì, rút kinh nghiệm gì để trang bị cho doanh nghiệp trước sân chơi này sau khi trải nghiệm thực tế đầy thách thức từ WTO?

“Vấn đề doanh nghiệp quan tâm là quan hệ giữa Nhà nước và nền kinh tế tư nhân như thế nào, từ WTO cho đến TPP, AEC có cách biệt chỗ nào? Làm thế nào để các doanh nghiệp nhỏ và vừa hiểu và biết về AEC, TPP hay các FTA và phải có cơ chế diễn giải các nội dung các hiệp định thương mại tự do đó. Các hiệp hội phải đóng vai trò lớn trong chuyện này” – bà nói.

Ts Trương Minh Huy Vũ, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (SCIS) thuộc Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn Tp.HCM, đã lưu ý là vai trò của các hiệp hội ngành nghề cực kỳ quan trọng khi vào AEC, trong đó đối tượng chú ý nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Điều họ cần nhất là tư vấn về thị trường và họ phải tự bảo vệ mình khi đối mặt các rủi ro chứ chưa phải các hiệp hội.

Còn nhớ, thống kê của VCCI vào cuối năm 2014 cho thấy có đến gần 450 hiệp hội doanh nghiệp, đó là chưa kể còn hàng loạt hiệp hội doanh nghiệp ở các cấp thấp hơn (xã, huyện…) chưa được cập nhật. Lẽ ra với đông đảo hiệp hội như vậy, các doanh nghiệp thành viên sẽ nhận được nhiều sự hỗ trợ từ các hiệp hội. Nhưng rốt cuộc, như các kết quả khảo sát đã chỉ ra, doanh nghiệp vẫn chỉ là anh nhà quê lên tỉnh, ngơ ngơ ngác ngác.

Nhiều ý kiến cho rằng các hiệp hội doanh nghiệp hiện nay đa phần đều chưa bền vững, thiếu về nguồn lực và yếu về năng lực, nhất là trong việc hỗ trợ doanh nghiệp giải quyết các vấn đề về chính sách cũng như các vấn đề phát sinh trong thương mại quốc tế.

Nói như anh hùng lao động Nguyễn Tăng Cường, Giám đốc Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung, khi nhận xét về lãnh đạo Hiệp hội doanh nghiệp cơ khí Việt Nam mà doanh nghiệp ông tham gia, là “ở các nước hiệp hội rất mạnh, lựa chọn người có năng lực, bầu làm chủ tịch. Ở Việt Nam lại khác, mấy bác về hưu, sức khỏe yếu rồi. Bị kiện thì phải đi theo kiện. Sức khỏe như thế làm sao làm việc 12 – 14 tiếng cùng doanh nghiệp được”.

Chính vì nói thẳng những yếu kém, hoạt động chưa hiệu quả của Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam tại một hội thảo của Bộ Công Thương gần đây nên chính doanh nghiệp của ông Cường đã bị hiệp hội này khai trừ. Vụ việc xào xáo diễn ra vào giữa tháng 12/2015. Nhiều người đặt câu hỏi, vấn đề “nóng” tại Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam liệu có phản ánh một thực tế bất cập chung của các hiệp hội doanh nghiệp hiện nay trước hội nhập sâu?

Thế Vinh