Là một công ty đang có dự án khoảng 30.000 ha cây cao su ở Campuchia, ông Vũ Ninh, thành viên Hội đồng quản trị của GEMADEPT, chia sẻ những khó khăn khi mới đầu tư ra nước ngoài.

“Khó khăn đối với DN đầu tư nước ngoài là phải chấp nhận những thách thức ở địa bàn như thiếu lao động, thiếu nước, thiếu đường… Đầu tư ở vùng đất mới, chúng ta sẽ phải gặp gỡ người dân, gặp gỡ chính quyền sở tại, tìm hiểu phong tục tập quán khác cũng là một khó khăn cho các DN”, ông Ninh cho biết.

Những dự án tỷ đô

Theo thống kê của Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ KH&ĐT, giai đoạn 1989 – 2015, Việt Nam đã đầu tư ra nước ngoài 1.049 dự án với tổng số vốn đăng ký gần 21 tỷ USD. Lào và Campuchia là hai thị trường truyền thống, tiếp nhận nhiều dự án đầu tư của Việt Nam nhất. Nông – lâm – thủy sản là lĩnh vực Việt Nam đầu tư ra nước ngoài lớn thứ hai về số vốn sau khai khoáng.

Tính đến tháng 1/2017, đã có 1.188 dự án của các DN Việt Nam đầu tư tại 70 quốc gia và vùng lãnh thổ, với tổng vốn đầu tư đăng ký lên tới 21,395 tỷ USD. Con số này tương đương với 5% tổng số dự án, 7% vốn đăng ký và 14% vốn thực hiện của các dự án đầu tư trực tiếp vào Việt Nam cùng giai đoạn.

Thị trường đầu tư của các dự án chủ yếu là Lào (270 dự án; 5,12 tỷ USD); Campuchia (191 dự án; 2,89 tỷ USD), một số quốc gia Nga, châu Phi… Lĩnh vực đầu tư được xác nhận chủ yếu là nông lâm nghiệp, viễn thông, khai khoáng, dịch vụ khám chữa bệnh…

Theo ông Đoàn Thanh Nghị, Cục Đầu tư nước ngoài, đây đều là những lĩnh vực thế mạnh của Việt Nam có thể hợp tác hiệu quả với các nước sở tại. Trong số các dự án đầu tư vào lĩnh vực nông – lâm nghiệp tại Lào và Campuchia, chủ yếu vẫn là các dự án đầu tư trồng cao su.

Tính đến thời điểm hiện nay, Việt Nam đã có 72 dự án đầu tư trồng cao su, với tổng vốn đầu tư đăng ký của nhà đầu tư (NĐT) Việt Nam là 2,175 tỷ USD. Cụ thể, hiện Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam đang đầu tư 23 dự án trồng cao su tại Lào và Campuchia, với tổng diện tích đã trồng được khoảng 116.837ha cao su cùng vốn đầu tư thực hiện khoảng 15.992 tỷ đồng, diện tích cao su đưa vào khai thác khoảng 12.876ha.

Tại Campuchia, Tập đoàn này cũng đã đầu tư hoàn chỉnh hai nhà máy chế biến mủ cao su vào công ty cổ phần (CTCP) Cao su Mang Yang – Ratanakiri và CTCP Cao su Tân Biên – Kampong Thom với tổng công suất 8.000 tấn/năm. Tại Lào, Tập đoàn đã đầu tư một nhà máy chế biến mủ cao su vào CTCP Cao su Việt Lào với công suất chế biến 13.000 tấn/năm và đã đưa vào chế biến từ năm 2013.

Nhiều dự án đầu tư cao su ở nước ngoài lâm vào thế nguy vì rớt giá

Ngoài ra, một số DN tư nhân cũng thực hiện các dự án đầu tư trồng cao su tại hai nước láng giềng này. Công ty CP Hoàng Anh Gia Lai hiện có 4 dự án đầu tư trồng cao su tại Lào và Campuchia với diện tích cao su đã trồng đạt 31.229ha._

“Nhìn chung, các dự án trồng cao su được Chính phủ Lào và Campuchia đánh giá tốt, có hiệu quả kinh tế cao, tạo thêm nguồn thu cho lao động địa phương, cải thiện cơ sở hạ tầng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và an sinh xã hội nước sở tại”, ông Nghị đánh giá.

Tuy nhiên, cùng với đó, nhiều dự án cao su hiện nay cũng đang lâm vào thế khó, bởi tại thời điểm năm 2008, giá cao su đạt ngưỡng cao, các DN dường như bị choáng ngợp bởi những lợi nhuận tính trên sổ sách. Do đó, tìm mọi cách để miễn sao được cấp phép với diện tích nhiều, nhưng đến khi giá cao su hạ, vì tính toán không sát, dẫn đến chất lượng và hiệu quả đầu tư không cao.

Trăm sự nhờ “cò”

Ông Phạm Quang Tú, Tổ chức Oxfam Việt Nam, nhận định, hiện nay nhiều DN Việt đầu tư ra nước ngoài vẫn làm theo kiểu phong trào. Khi đầu tư chỉ nghĩ đây chính là vùng đất màu mỡ, dồi dào mà không tính đến hiệu quả đầu tư lâu dài dưới tác động của giá cả thị trường.

Nghiên cứu của Oxfam cũng cho biết, các DN Việt Nam đang tỏ vẻ nôn nóng, thiếu kế hoạch đầu tư và các nghiên cứu về tính khả thi, nhất là ở giai đoạn chuẩn bị và phê duyệt dự án.

Đơn cử, tại Campuchia, các DN Việt Nam thường không làm việc với chính quyền địa phương/tỉnh mà làm việc trực tiếp với chính quyền trung ương, còn ở Lào, một số thỏa thuận về đất đai được ký kết tại cấp tỉnh, huyện nhưng hạn chế phối hợp với chính quyền trung ương.

Do vậy, mới đây, Chính phủ Campuchia có sự thay đổi đột ngột về chính sách đất tô nhượng như: dừng cấp đất để thực hiện các dự án đầu tư nông, lâm nghiệp hoặc thay đổi thời hạn giao đất từ 70 năm, 90 năm xuống còn 50 năm với tất cả các dự án, kể cả dự án đã giao đất, cấp phép đầu tư trước đây (áp dụng hồi tố về thời hạn giao đất, cho thuê đất) đang gây khó khăn cho NĐT, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của NĐT.

Ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng ban Pháp chế, Phòng Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI), cho rằng, trong quá trình đầu tư ra nước ngoài, DN Việt Nam đừng “ngây thơ” quá về hệ thống pháp luật các nước, có thể một cơ quan trung ương đồng thuận với dự án đầu tư nhưng cũng không vận hành được, chẳng hạn như quyết định về giao đất chưa chắc đã triển khai được. Bởi tính chất việc sở hữu đất đai của mỗi nước cũng khác nhau, quy định cũng khác và cả việc tuân thủ pháp luật cũng rất khác.

“Chính vì vậy, DN Việt Nam phải là người am hiểu hơn ai hết về phong tục tập quán, thông lệ của các nước. Nếu như DN không tìm hiểu được hệ thống pháp lý ở các nước sở tại, quá trình hoạt động có thể sẽ xảy ra những mâu thuẫn văn hóa không mong muốn”, ông Tuấn cảnh báo.

Đồng quan điểm, ông Tú nhận định rằng đầu tư nông nghiệp thông thường gặp phải vấn đề đất đai. Do đó, nếu chúng ta không tìm hiểu kỹ truyền thống canh tác, truyền thống sử dụng đất của người dân địa phương sẽ dẫn tới những xung đột có thể xảy ra trong tương lai.

Ông Tú dẫn chứng rằng hiện các DN Việt Nam khi đầu tư sang Campuchia vẫn làm việc qua các “cò mồi” có mối quan hệ với chính quyền địa phương để đẩy nhanh tiến độ làm thủ tục và giấy giấy tờ cho DN.

Thậm chí, ông Tú cho biết, có trường hợp cò mồi sang tận nước ta, mời chào các DN đầu tư vào dự án, họ mang theo cả giấy tờ với diện tích đất rộng lớn và chi phí thấp. Vẫn tưởng vớ được miếng mồi “béo bở”, có DN đầu tư đến hơn 1 triệu USD nhưng đến khi sang Campuchia lại không hề có khu đất đó, hoặc có nhưng chủ sở hữu là người khác.

Lê Thúy