Tại hội thảo “Cơ hội đối tác để VN tham gia thành công vào Cộng đồng kinh tế ASEAN” được tổ chức tại Hà Nội cuối tuần qua, ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nhìn nhận động lực của các DN Việt Nam còn thấp hơn so với 10 năm trước đây, không ít DN chưa sẵn sàng cho hội nhập kinh tế ở khu vực Asean, thể hiện qua mức độ nhận thức còn hạn chế, thiếu sự quan tâm và chuẩn bị kỹ lưỡng cho hội nhập.

“Đành rằng cải cách thì phải có bước đi nhưng 5 năm, 10 năm, thậm chí 30 năm rồi nhưng có cái gì đó vẫn chậm, trong khi nhiều nước khác như Nhật Bản, Hàn Quốc họ đã tiến rất xa rồi”, ông Cung chia sẻ.

Với tốc độ cải cách chưa theo kịp và chưa đáp ứng được nhu cầu hội nhập, Việt Nam sẽ không tận dụng các thuận lợi mà còn nhận về nhiều thách thức.

Chậm hơn “láng giềng”

Ông Nguyễn Hồng Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng Việt Nam đã thực hiện tốt các cam kết trong hội nhập nhưng chưa tận dụng được hết cơ hội, tỷ lệ sử dụng các ưu đãi trong Aseancòn khá thấp, khoảng 30%. Môi trường kinh doanh của Việt Nam cũng có cải thiện đáng kể trong thời gian gần đây nhưng so với các nước trong khu vực Aseanvẫn còn có sự chênh lệch về trình độ phát triển DN, thiếu lao động có kỹ năng…

Khẳng định mức độ sẵn sàng tham gia AEC mới chỉ dừng lại ở hình thức, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng báo cáo Việt Nam đứng thứ 2, thứ 3 về sự sẵn sàng khi tham gia Cộng đồng AEC chỉ là hình thức khi cùng lúc thực hiện các giải pháp lại phát sinh nghịch lý tích cực tự do hoá bên ngoài và hạn chế tự do hoá bên trong.

Bà Lan cho biết, trong kết nối có ba lĩnh vực quan trọng là thể chế, con người và hạ tầng. Tuy nhiên, “kết nối thể chế của Việt Nam từng khiến tôi giật mình vì tháng 6 vừa qua, Văn phòng Quốc hội mới mời tôi tham dự Hội thảo với nội dung làm thế nào để hài hoà hệ thống luật pháp với ASEAN. Đây là sự quá chậm chễ”, bà Lan bình luận.

Theo các chuyên gia, hiện tốc độ cải cách của Việt Nam đang chưa theo kịp với hội nhập, chưa đáp ứng được nhu cầu hội nhập. Vì vậy, Việt Nam sẽ không tận dụng được các thuận lợi mà còn nhận về nhiều thách thức.

Chính vì những cải cách thể chế của Việt Nam đang bị sức ì đè nặng nên mặc dù Việt Nam giảm hàng loạt hàng rào thuế quan đối với các nước khi tham gia Hiệp định thương mại tự do (FTA), nhưng ở trong nước nhiều hàng rào lại được dựng lên đối với doanh nghiệp.

Thậm chí, rào cản cho sự phát triển của khu vực DN tư nhân trong nước, đặc biệt là các DN nhỏ và vừa, nông dân Việt Nam đang có chiều hướng tăng. “Ngần ấy năm tháo gỡ khó khăn, không tháo được lại tăng thêm các nút thắt khác”, bà Lan đánh giá.

Một trong những nguyên nhân được bà Lan chỉ ra là hiện thủ tục hành chính của Việt Nam cực kỳ phức tạp và nhiêu khê, các cấp đều có quyền gây khó cho DN. Thậm chí, thuế phí ở Việt Nam quá nhiều, chẳng hạn 1 quả trứng phải “cõng” 14 loại thuế, phí; 1 con lợn chịu 51 loại thuế, phí. “Việt Nam vô địch về các loại thuế, phí thì DN nào có thể chịu được”, bà Lan than phiền.

Mới lo cho ngắn hạn

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cũng cho rằng hiện DN Nhà nước vẫn được bảo hộ và nhận đặc quyền, do đó không quan tâm nhiều đến hội nhập, vấn đề mà khối DN Nhà nước quan tâm là tiếp cận Nhật Bản, EU để có vốn ODA. Bên cạnh đó, DN nhỏ và vừa thậm chí siêu nhỏ bị mối lo trước mắt quá lớn, phải đối phó với các vấn đề môi trường kinh doanh, và ám ảnh bởi những “kỷ lục” số DN giải thể.

“Họ lo về tồn tại hơn là cạnh tranh, chưa bao giờ tinh thần kinh doanh của DN lại thấp như hiện nay. Trong khi đó, DN FDI đã chủ động kết nối giữa Việt Nam và ASEAN để tận dụng lợi thế từ thị trường rộng lớn này”, bà Lan lo lắng.

Chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành cũng cho rằng, trong sân chơi toàn cầu, các DN đều muốn chính sách ổn định, tầm nhìn dài hạn và chiến lược, Việt Nam chưa làm được điều này. Ông Thành đánh giá rằng chính sách luôn là một nỗi lo của hầu hết các DN nước ngoài đầu tư vào Việt Nam. Cũng vì quá linh hoạt nên DN Việt Nam không cần làm chiến lược dài hạn, chỉ cần ngắn hạn là được.

Chính vì thế, DN không cần biết 10 năm nữa, 20 năm nữa bản thân DN mình sẽ đi đâu, xây dựng nhân sự thế nào và hợp tác với ai? Đây cũng là yếu tố khiến DN Việt Nam “trượt” khi “ứng thí” tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu của tập đoàn xuyên quốc gia.

Theo Gs. Toshiro Nishizawa, Trường Chính sách công, Đại học Tokyo, mặc dù Chính phủ Việt Nam đã có những cam kết nghiêm túc và việc hội nhập quốc tế là thành tựu đáng kể nhưng vẫn còn nhiều khoảng cách và thách thức lớn. Đó là những vấn đề liên quan tới DN nhỏ và vừa bao gồm cả những DN siêu nhỏ; sự hội nhập về thị trường tài chính; vấn đề liên quan đến lao động… Điều này đòi hỏi nhiều thời gian để giải quyết, có thể phải 10 năm hoặc lâu hơn.

“Tôi có thể hơi bi quan nhưng để giải quyết những thách thức đặt ra cần có thời gian. Có thể làm trong 10 năm nhưng như vậy chưa đủ nếu Việt Nam muốn đạt được trình độ phát triển tiên tiến hơn. Chính phủ đưa ra cam kết nghiêm túc là tốt nhưng vài năm chúng ta không thấy tiến bộ, người dân có thể thất vọng, Chính phủ có thể không được thị trường tin tưởng là rủi ro lớn”, Gs. Toshiro Nishizawa nhận xét.

Lê Thúy