Cua Cà Mau từ lâu đã là một trong những thương hiệu thủy sản nổi tiếng nhất Việt Nam. Tuy nhiên, danh tiếng không đồng nghĩa với việc giá trị được giữ lại trong tay người nuôi. 

Chỉ dẫn địa lý chờ được “đánh thức”

Dù đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhiều năm qua, lợi thế thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và các chứng nhận chất lượng của cua Cà Mau vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Những yếu tố này chưa thực sự được chuyển hóa thành tài sản trí tuệ để nâng giá trị thương mại cho sản phẩm.

Trước thực tế đó, các HTX đang từng bước trở thành đầu mối khai thác và thương mại hóa những tài sản trí tuệ gắn với cua Cà Mau. Không chỉ tổ chức sản xuất, nhiều HTX còn chủ động xây dựng thương hiệu, áp dụng truy xuất nguồn gốc, phát huy giá trị chỉ dẫn địa lý, đồng thời kết nối doanh nghiệp để mở rộng thị trường và nâng giá trị sản phẩm theo chuỗi.

Là một trong những đơn vị đi đầu, HTX Cua Cái Bát (xã Hưng Mỹ, tỉnh Cà Mau) đang cho thấy cách một HTX có thể khai thác thương hiệu địa phương để mở rộng thị trường. 

Hiện, HTX có 130 thành viên, quản lý hơn 311 ha vùng nuôi và cung ứng khoảng 80-90 tấn cua mỗi năm. Sản phẩm cua biển sống của HTX đã đạt OCOP 3 sao, được phân phối tại nhiều thị trường lớn và có mặt trong hệ thống siêu thị lớn.

Theo ông Nguyễn Hoàng Ân, Chủ tịch HĐQT HTX Cua Cái Bát, điều người nuôi cần nhất hiện nay không phải là mở rộng diện tích bằng mọi giá mà là có một thị trường ổn định để giá trị con cua được ghi nhận đúng mức.

“Cà Mau xem cua là sản vật, và không thiếu cua. Nhưng điều người nuôi cần là đầu ra ổn định, giá cả hợp lý để con cua trở về đúng vị thế vốn có của nó”, ông Ân chia sẻ.

Theo ông, việc xây dựng vùng nuôi đạt chuẩn, mở rộng diện tích đạt chứng nhận hữu cơ, áp dụng truy xuất nguồn gốc và tham gia các chuỗi liên kết tiêu thụ đang giúp HTX từng bước nâng vị thế sản phẩm.

Điều quan trọng hơn là giá trị không còn nằm hoàn toàn ở khâu trung gian. Khi sản phẩm được nhận diện bằng thương hiệu, chứng nhận và nguồn gốc rõ ràng, người nuôi có cơ hội hưởng lợi nhiều hơn từ giá trị gia tăng. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều HTX ngành hàng cua tại Cà Mau lựa chọn.

HTX giữ vai trò hạt nhân của chuỗi giá trị

Cua Cà Mau có lợi thế đặc biệt mà không nhiều địa phương có được. Tỉnh sở hữu hệ sinh thái rừng ngập mặn lớn nhất cả nước, cùng địa lý 3 mặt giáp biển. Điều kiện tự nhiên này tạo nên môi trường sinh trưởng đặc thù cho cua biển. 

Nhờ đó, cua Cà Mau có chất lượng thịt chắc, ngọt, nhiều gạch và được thị trường đánh giá cao trong nhiều năm. Đây cũng là lý do sản phẩm được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2022.

Theo các chuyên gia, chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một chứng nhận về xuất xứ. Đây là tài sản trí tuệ tập thể, giúp xác lập giá trị khác biệt của sản phẩm trên thị trường. Nếu được khai thác hiệu quả, chỉ dẫn địa lý có thể trở thành công cụ nâng giá bán, mở rộng thị trường và bảo vệ thương hiệu địa phương.

Tuy nhiên, trên thực tế, không ít sản phẩm sau khi được cấp chỉ dẫn địa lý vẫn gặp khó trong thương mại hóa. Với cua Cà Mau, thách thức không nằm ở chất lượng sản phẩm mà nằm ở khâu tổ chức thị trường. Tình trạng mua bán qua nhiều tầng nấc trung gian khiến người nuôi chưa được hưởng đầy đủ giá trị từ thương hiệu đã được bảo hộ.

Một số thời điểm, việc quản lý sử dụng chỉ dẫn địa lý còn chưa đồng bộ. Điều này làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu. Bởi vậy, cùng với bảo hộ sở hữu trí tuệ, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng được hệ thống quản lý, kiểm soát và khai thác chỉ dẫn địa lý một cách chuyên nghiệp hơn.

Nếu trước đây chủ yếu hỗ trợ sản xuất, nhiều HTX ở Cà Mau nay đã trở thành hạt nhân tổ chức chuỗi giá trị cua. Từ quản lý vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc đến phát triển thương hiệu và kết nối thị trường, HTX đang đưa các tài sản trí tuệ của cua Cà Mau vào thực tiễn sản xuất và kinh doanh.

Tại HTX Cua Muối Cà Mau (xã Đầm Dơi), việc kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc được xem là yếu tố sống còn. Ông Tiền Ý Nguyện, Giám đốc HTX Cua Muối Cà Mau, cho biết các HTX hiện hoàn toàn có khả năng cung ứng nguồn cua ổn định quanh năm, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về chất lượng và nguồn gốc xuất xứ.

Theo ông Nguyện, điều mà người nuôi mong muốn không chỉ là bán được sản phẩm, mà còn là xây dựng được giá trị bền vững cho thương hiệu cua Cà Mau.

“Chúng tôi kỳ vọng hợp tác này không chỉ dừng ở việc bán cua, mà còn là câu chuyện nâng tầm con cua từ vuông, đầm đến thị trường toàn cầu. Đó mới là hướng phát triển bền vững”, ông Nguyện chia sẻ.

Quan điểm này phản ánh rõ sự thay đổi trong tư duy phát triển ngành hàng. Thay vì cạnh tranh bằng sản lượng, các HTX đang hướng tới cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn thị trường.

Từ liên kết tiêu thụ đến thương mại hóa thương hiệu

Một trong những dấu mốc đáng chú ý của ngành hàng cua Cà Mau là lễ ký kết hợp tác giữa 15 HTX với Công ty Cổ phần Thương mại Toàn cầu Thanh Niên (Thanh Niên Global) hồi tháng 10/2025.

Theo thỏa thuận, doanh nghiệp cam kết thu mua lâu dài khoảng 30% sản lượng cua của các HTX tham gia. Đây được xem là lần đầu tiên hàng nghìn hộ nuôi cua tại Cà Mau có cơ hội tham gia một chuỗi liên kết tiêu thụ quy mô lớn và dài hạn.

Điểm đáng chú ý là nội dung hợp tác không chỉ dừng ở thu mua sản phẩm. Các bên còn phối hợp về kỹ thuật nuôi, xây dựng thương hiệu, truyền thông, marketing và mở rộng thị trường. Điều này cho thấy liên kết tiêu thụ đang được mở rộng thành liên kết giá trị.

Thay vì mua bán đơn thuần, doanh nghiệp và HTX cùng tham gia nâng cấp chất lượng sản phẩm, hoàn thiện nhận diện thương hiệu và xây dựng chiến lược thị trường. Đây cũng là điều kiện quan trọng để chỉ dẫn địa lý và các tài sản trí tuệ khác được chuyển hóa thành giá trị thương mại cụ thể.

Bên cạnh liên kết với doanh nghiệp, Cà Mau cũng đang thúc đẩy hợp tác giữa HTX với các viện nghiên cứu và trường đại học. Mục tiêu là nâng cao chất lượng con giống, cải thiện quy trình nuôi và ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất.

Theo định hướng của địa phương, việc nghiên cứu không chỉ dừng ở nâng năng suất mà còn hướng đến tạo ra những lợi thế mới cho ngành hàng cua. Điều này bao gồm chọn lọc giống chất lượng cao, phát triển mô hình nuôi thích ứng biến đổi khí hậu và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Sự tham gia của các viện, trường giúp HTX tiếp cận công nghệ mới và khai thác hiệu quả hơn các tài sản trí tuệ đã được bảo hộ. Đây cũng là nền tảng để Cà Mau phát triển vùng nuôi đạt chuẩn, HTX chuyên ngành và các chuỗi liên kết tiêu thụ cho ngành hàng cua.

Tuy nhiên, mục tiêu không chỉ là tăng sản lượng mà còn đưa danh tiếng cua Cà Mau trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự trên thị trường. Để làm được điều đó, cần khai thác hiệu quả chỉ dẫn địa lý, thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và các tài sản trí tuệ khác. Trong đó, HTX đóng vai trò cầu nối giữa người nuôi, doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường.

Từ những mô hình như HTX Cua Cái Bát hay HTX Cua Muối Cà Mau, có thể thấy một hướng đi đang dần hình thành. Đó là biến tài sản trí tuệ từ giá trị trên giấy thành giá trị thương mại trong thực tế, để cua Cà Mau không chỉ nổi tiếng mà còn mang lại giá trị cao hơn cho người nuôi và cả chuỗi ngành hàng.

Thanh Loan