Ít nhất 10.000 nhân lực trình độ cao về AI là mục tiêu Việt Nam đặt ra đến năm 2030. Con số này nằm trong Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI đến năm 2030, định hướng đến năm 2035, được Chính phủ phê duyệt trong tháng 8/2026.

Nhân lực cần được xem như một loại hạ tầng

Mục tiêu trên đặt ra yêu cầu cấp bách khi Việt Nam đang  bứt tốc thu hút đầu tư vào AI, bán dẫn và sản xuất tiên tiến. Không chỉ dựng hạ tầng để đón vốn, Việt Nam còn phải nhanh chóng xây dựng “hạ tầng nhân lực” để đáp ứng nhu cầu mới.

Đây cũng là điều nhà đầu tư công nghệ đặc biệt quan tâm. Ông Don Lam, Tổng giám đốc và đồng sáng lập Tập đoàn VinaCapital, cho rằng nhà đầu tư công nghệ toàn cầu ngày càng nhìn vào mức độ sẵn sàng của cả hệ sinh thái. Trong đó, nhân lực chất lượng cao là một trong những yếu tố quyết định.

Theo ông Don Lam, điểm quan trọng không chỉ là Việt Nam đang có bao nhiêu kỹ sư. Nhà đầu tư cần nguồn nhân lực nghiên cứu và kỹ thuật trong nước đủ sâu để tuyển dụng ở quy mô lớn.

Quan trọng hơn, Việt Nam phải có một “pipeline” đào tạo (nguồn cung nhân lực liên tục) có thể mở rộng theo nhu cầu doanh nghiệp (DN). Khi dự án công nghệ mở rộng, nguồn nhân lực cũng phải tăng tương ứng. DN không thể chỉ tự xoay xở tìm người trong một thị trường vốn đã thiếu nhân lực chất lượng cao.

“Với những lĩnh vực như bán dẫn, AI và sản xuất tiên tiến, yêu cầu này càng rõ. Đây đều là những ngành đòi hỏi kỹ năng chuyên biệt và thời gian đào tạo dài”, ông Don Lâm nói.

Một dự án có thể hoàn thành nhà máy hoặc trung tâm nghiên cứu trong vài năm. Nhưng để hình thành đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà nghiên cứu đủ năng lực làm chủ công nghệ lại cần quá trình lâu hơn.

Vì vậy, vị lãnh đạo VinaCapital nhấn mạnh bài toán thu hút đầu tư công nghệ tại Việt Nam cần được nhìn theo hướng chuẩn bị một hệ sinh thái có khả năng vận hành và phát triển, thay vì chỉ chuẩn bị mặt bằng. Nhân lực, theo cách nhìn này, phải được xem như một dạng hạ tầng quan trọng.

Áp lực nhân lực không phải vấn đề mới. Trong nhận định gần đây, Hiệp hội DN châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) lưu  ý thiếu hụt nhân tài và biến động nhân sự đã gia tăng từ quý IV/2025. Vấn đề này trở thành một trong ba thách thức lớn của các DN. 

Cần nhắc lại, kết quả khảo sát từ quý I/2026 của EuroCham cho thấy áp lực nhân sự đang hiện hữu ở nhiều lĩnh vực. Cụ thể, có đến 65% DN nông nghiệp và chuỗi giá trị thực phẩm, cùng với đó là 62% DN  sản xuất, công nghiệp, năng lượng và xây dựng, đã phản ánh sức ép này.

Những con số như vậy đặt ra bài toán không chỉ nằm ở việc thiếu kỹ sư công nghệ. Nhiều ngành đang cần một thế hệ lao động mới, vừa có chuyên môn vừa có khả năng làm việc với công nghệ số.

Khi AI đi sâu vào sản xuất, áp lực còn chuyển từ thiếu người sang thiếu đúng kỹ năng. Những nhiệm vụ lặp lại như nhập liệu, lập kế hoạch đơn giản có thể được tự động hóa, trong khi nhu cầu về giám sát hệ thống, quản lý dữ liệu và phối hợp liên chức năng tăng lên.

Điều này đang thể  hiện rõ ở nhiều ngành sản xuất, trong đó có thời trang và dệt may. Bà Corinna Joyce, chuyên gia quản trị DN thời trang tại Đại học RMIT, cho rằng người lao động ngày càng phải kết hợp kiến thức chuyên môn với kỹ năng số.

Theo bà Joyce, DN cần những người vừa hiểu quy trình sản xuất, vừa tự tin sử dụng công cụ số và có khả năng đánh giá kết quả do hệ thống tự động tạo ra. Điều đó đặt ra yêu cầu mới với các cơ sở giáo dục ở  Việt  Nam.

Đào tạo vì thế cần gắn với các bài toán thực tế về dữ liệu, dự báo, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững. Mục tiêu không chỉ là tạo ra người biết sử dụng AI, mà còn có khả năng dùng AI để giải quyết vấn đề của từng ngành.

Phải giữ được người giỏi

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn, Việt Nam cũng cần mở rộng quy mô và nâng chất lượng đào tạo nhân lực công nghệ. Ts. Thư Nguyễn, nhà sáng lập và giám đốc điều hành Công ty Clueo Clinical tại Australia, nhấn mạnh Việt Nam cần tăng cả quy mô và chất lượng đào tạo nhóm ngành STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học), đặc biệt với vi mạch bán dẫn và AI.

Bà chỉ  rõ chính sách khuyến khích, đãi ngộ và trọng dụng nhân lực công nghệ số chất lượng cao phải cụ thể, minh bạch và đủ sức cạnh tranh.

Một hướng khác, theo Ts. Thư, cần phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực công nghệ số tại khu công nghệ cao, công viên phần mềm và khu nghiên cứu - phát triển. Đây sẽ là nơi kết nối DN công nghệ, trường đại học và viện nghiên cứu.

Tại những nơi này, DN công nghệ, trường đại học và viện nghiên cứu có thể cùng hiện diện. DN tham gia xác định nhu cầu kỹ năng, trường đại học cung cấp nền tảng đào tạo, còn viện nghiên cứu tạo môi trường phát triển công nghệ chuyên sâu.

“Cách liên kết như vậy sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế. DN có thể tiếp cận nguồn nhân lực phù hợp sớm hơn, thay vì phải tuyển dụng rồi đào tạo lại từ đầu”, Ts. Thư nhấn mạnh.

Tuy nhiên, đào tạo mới chỉ giải quyết một nửa bài toán. Việt Nam cũng cần chính sách đủ sức hút để chuyên gia trong nước và quốc tế gắn bó lâu dài. Trong đề xuất mới nhất, đại diện Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM kiến nghị thu hút chuyên gia, nhà khoa học làm việc tại doanh nghiệp công nghệ cao và các trung tâm R&D. Một trong những giải pháp được đưa ra là miễn thuế thu nhập cá nhân 5 năm đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công.

Cùng với đó là cải cách thủ tục xuất nhập cảnh và lao động, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho nhân lực công nghệ số và bán dẫn. Việc cấp thị thực dài hạn cho nhà đầu tư, chuyên gia nước ngoài và gia đình cũng được đề xuất.

Để giữ người giỏi, ưu đãi tài chính là chưa đủ. Chuyên gia cần môi trường nghiên cứu tốt, dự án đủ lớn và cơ hội phát triển nghề nghiệp, trong khi gia đình họ cần nhà ở, giáo dục, y tế phù hợp. Vì vậy, như đề xuất từ Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, việc phát triển nhà ở chuyên gia cùng các thiết chế xã hội tại khu công nghệ cao cũng cần được xem là một phần của chính sách nhân lực.

Cuộc đua thu hút đầu tư công nghệ vì thế đang mở rộng từ quỹ đất, điện và ưu đãi sang cuộc đua về con người. Hạ tầng vật chất giúp một dự án được triển khai, nhưng nhân lực quyết định khả năng vận hành, mở rộng và tạo ra giá trị công nghệ cao.

Nếu không chuẩn bị kịp, thiếu người có thể trở thành điểm nghẽn ngay khi dòng vốn công nghệ tăng tốc. Ngược lại, xây được “hạ tầng nhân lực” đủ sâu và có khả năng tái tạo sẽ giúp Việt Nam không chỉ đón dự án, mà còn giữ lại phần giá trị công nghệ cao hơn.

Thế Vinh