Trong quá trình CPH, việc xác định giá trị DN trước khi cổ phần là giai đoạn then chốt, làm tiền đề cho việc phê duyệt phương án CPH về sau. Tuy nhiên, theo Kiểm toán Nhà nước (KTNN), năm 2016, qua kiểm toán, KTNN đã xác định tăng giá trị thực tế vốn nhà nước 20.818 tỷ đồng. Trong đó, kiểm toán việc định giá theo phương pháp tài sản của 07 DN, KTNN đã xác định giá trị thực tế vốn nhà nước tăng 5.134 tỷ đồng.

Phát hiện nhiều sai phạm

Ngoài ra, nếu áp dụng phương pháp dòng tiền chiết khấu đối với công ty Truyền hình Cáp Saigontourist và công ty TNHH Một thành viên Tổng công ty Truyền hình Cáp Việt Nam (hai DN này đủ điều kiện định giá theo phương pháp dòng tiền chiết khấu nhưng đơn vị tư vấn chỉ xác định giá trị DN theo phương pháp tài sản), KTNN xác định giá trị vốn nhà nước tăng thêm so với phương pháp tài sản là 15.684 tỷ đồng.

Như vậy, việc áp dụng các phương pháp xác định giá trị DN khác nhau sẽ cho ra những kết quả khác nhau và chênh lệch này trong nhiều trường hợp là rất lớn.

Ts. Hoàng Phú Thọ, Kiểm toán trưởng, Kiểm toán Nhà nước Khu vực XI, cho biết, những năm gần đây, KTNN đã chỉ ra nhiều sai phạm trong việc xác định giá trị DN và xử lý các vấn đề tài chính trước khi chính thức công bố giá trị DN.

Nguyên nhân là hệ thống văn bản pháp lý liên quan đến công tác xử lý tài chính và xác định giá trị DN trước khi thực hiện CPH vẫn còn nhiều bất cập, nhất là liên quan đến giá trị quyền sử dụng đất hay lợi thế vị trí địa lý, giá trị thương hiệu, quy định tổ chức đấu thầu chọn tổ chức tư vấn định giá, các quy định về xác định giá trị thị trường của tài sản.

“Hệ thống văn bản pháp lý về xử lý tài chính và xác định giá trị DN rất nhiều. Tuy nhiên, trong thực tế, hệ thống văn bản pháp lý liên quan đến công tác xử lý tài chính và xác định giá trị DN khi thực hiện CPH vẫn còn nhiều vướng mắc, đặc biệt liên quan đến giá trị quyền sử dụng đất hay lợi thế vị trí địa lý, quy định tổ chức đấu thầu chọn tổ chức tư vấn định giá…”, ông Thọ nói.

Đồng thời chưa có quy định yêu cầu phải xác định giá trị thị trường của tài sản để làm cơ sở so sánh với giá trị thị trường và tỷ lệ còn lại do tổ chức tư vấn định giá đưa ra. Chưa có quy định, cơ chế xác định lợi thế quyền thuê đất vào giá trị DN CPH đối với diện tích đất DN CPH được Nhà nước cho thuê trả tiền hàng năm… cũng như quy định căn cứ vào lợi nhuận bình quân ba năm gần nhất và so sánh với lãi suất trái phiếu Chính phủ để xác định lợi thế kinh doanh là không hợp lý vì chưa phản ánh đúng lợi thế kinh doanh do khoảng thời gian quá ngắn, không phù hợp với DN kinh doanh sản phẩm có tính chất chu kỳ.

KTNN đã chỉ ra nhiều tồn tại, hạn chế trong việc xác định giá trị DN và xử lý các vấn đề tài chính trước khi chính thức công bố giá trị DN CPH, nhất là việc lựa chọn phương pháp định giá, xác định giá trị thương hiệu, lợi thế kinh doanh, giá trị các khoản đầu tư tài chính, giá trị quyền sử dụng đất.

Chính vì vậy, KTNN đã chỉ ra nhiều tồn tại, hạn chế trong việc xác định giá trị DN và xử lý các vấn đề tài chính trước khi chính thức công bố giá trị DN CPH, nhất là việc lựa chọn phương pháp định giá, xác định giá trị thương hiệu, lợi thế kinh doanh, giá trị các khoản đầu tư tài chính, giá trị quyền sử dụng đất.

Ngoài ra, KTNN còn phát hiện các tồn tại trong cơ chế, chính sách về CPH DNNN, kiến nghị với cơ quan chức năng sửa đổi, bổ sung những cơ chế, chính sách còn hạn chế, bất cập trong định giá và xử lý các vấn đề tài chính.

Nghi vấn “lợi ích nhóm”

Ông Trần Văn Hiếu, Thứ trưởng Bộ Tài chính, cho rằng theo quy định hiện hành, các DNNN thực hiện CPH có thể áp dụng những phương pháp xác định giá trị DN, đó là phương pháp tài sản, phương pháp dòng tiền chiết khấu và phương pháp khác, giá trị DN được công bố không thấp hơn phương pháp tài sản.

Tuy nhiên, trong thực tế, việc xác định giá trị DN đã tiến hành CPH hiện nay mới dùng hai phương pháp là phương pháp tài sản và dòng tiền chiết khấu nên chưa phản ánh đúng giá trị DN.

Theo Ts. Nguyễn Ngọc Tuấn, Chủ tịch Hội đồng Thẩm định giá Việt Nam, môi trường pháp lý về xác định giá trị DN nói chung, xác định giá trị DN để CPH nói riêng còn chưa hoàn chỉnh.

Trong các quy định hiện hành vẫn còn những vướng mắc chưa được hướng dẫn chi tiết như các vấn đề xử lý tài chính, đánh giá lại giá trị thị trường các tài sản có trong DN, giá trị quyền sử dụng đất….

Cùng với đó, nhiều trường hợp không phản ánh sát thực tế, bỏ qua giá trị vô hình không được hạch toán trên sổ sách dẫn đến giảm giá trị tài sản được đánh giá, làm “méo mó” giá trị DN, ảnh hưởng đến quyền lợi của Nhà nước.

Chưa kể, bằng kết quả kiểm toán của KTNN năm 2016, KTNN tiến hành kiểm toán kết quả định giá DN để CPH của 07 đơn vị đã xác định vốn nhà nước tăng thêm tại 06 DN theo phương pháp tài sản là 4.625 tỷ đồng. Nếu tổng hợp cả với đơn vị đủ điều kiện định giá theo phương pháp dòng tiền chiết khấu, giá trị vốn nhà nước tại 06 DN đó tăng lên 13.698 tỷ đồng.

PGs.Ts. Trần Thị Thanh Tú, Trưởng Khoa Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định, cho đến nay, mặc dù đã có nhiều văn bản của Nhà được ban hành để hướng dẫn hoạt động kế toán định giá DN theo từng phương pháp nhưng khi áp dụng vào thực tiễn, các DN vẫn gặp nhiều khó khăn.

Quan sát hoạt động định giá các DNNN trước CPH ở Việt Nam, có thể thấy bên cạnh thiếu cơ sở điều kiện cần thiết cho việc xác định giá trị DN, còn có một vấn đề là thiếu công khai minh bạch thông tin theo thông lệ quốc tế. “Thực tế, nhiều DN đã tự điều chỉnh số liệu trên báo cáo tài chính hoặc số liệu được đưa ra mà chưa được kiểm toán hoặc đã có kiểm toán nhưng do đơn vị kiểm toán không uy tín thực hiện. Việc thiếu công khai minh bạch thông tin theo thông lệ quốc tế gây ra những nghi vấn về “lợi ích nhóm” và hạn chế sự tham gia của chính các nhà đầu tư vào thị trường Việt Nam do tâm ý e ngại”, bà Tú nhấn mạnh.

Theo bà Tú, cho tới nay, Việt Nam chưa có cơ chế quy trách nhiệm đối với người đứng đầu khi chưa đảm bảo minh bạch thông tin, để xảy ra chậm trễ kéo dài trong CPH và niêm yết DN CPH thời gian qua.

Lê Thúy