Kết quả được công bố tại lễ tổng kết và vinh danh cuộc thi ngày 30/7/2026. Mô hình tận dụng phụ phẩm từng bị đốt bỏ gây ô nhiễm để tạo năng lượng phục vụ sấy nông sản, đồng thời giúp cắt giảm ít nhất 40% chi phí nhiên liệu cho mỗi mẻ sấy.

Đây là lần đầu tiên tỉnh Quảng Trị tổ chức cuộc thi này nhằm thúc đẩy các giải pháp khoa học kỹ thuật phục vụ phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với thích ứng biến đổi khí hậu.

Trong số các công trình được vinh danh, sáng kiến "Ứng dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong tận dụng phụ phẩm cà phê để sản xuất nhiệt sạch, biochar và phát triển sản phẩm cà phê carbon thấp tại HTX Nông sản Khe Sanh" của Liên minh HTX tỉnh Quảng Trị được đánh giá cao.

Biến phụ phẩm thành nhiệt sạch và "vàng đen" cải tạo đất

Mô hình giải quyết trực diện một nghịch lý tồn tại nhiều năm tại thủ phủ cà phê Arabica của tỉnh khi biến phụ phẩm thành nguồn tài nguyên có giá trị.

Đồng thời, sáng kiến cho thấy khu vực kinh tế tập thể hoàn toàn có thể trở thành chủ thể tạo ra các giải pháp kỹ thuật có tính ứng dụng và khả năng nhân rộng cao, thay vì chỉ dừng ở vai trò sản xuất và thu mua nông sản.

HTX Nông sản Khe Sanh hiện quản lý vùng nguyên liệu khoảng 300 ha với 30 thành viên chính thức và 115 thành viên liên kết, phần lớn là đồng bào Bru – Vân Kiều, cung ứng 3.000-3.500 tấn cà phê quả tươi mỗi năm.

Sản phẩm cà phê bột 100% Arabica của HTX đã đạt chuẩn OCOP Quốc gia 5 sao từ đầu năm 2025. Nhưng phía sau thương hiệu đó là một nghịch lý kéo dài.  Vào cao điểm vụ, HTX phải sấy 30 đến 80 tấn cà phê mỗi ngày, với chi phí củi than khoảng 4 đến 5 triệu đồng cho mỗi mẻ.

Trong khi đó, vỏ cà phê và cành tỉa, vốn là những phụ phẩm có sẵn ngay tại vườn, lại chủ yếu bị đổ bỏ, đốt tràn lan hoặc phân hủy tự nhiên, phát thải khí mê tan và gây ô nhiễm.

Liên minh HTX tỉnh Quảng Trị phối hợp cùng HTX Khe Sanh và đơn vị tư vấn công nghệ INTRACO xây dựng một chu trình tuần hoàn khép kín gồm 10 bước, từ thu gom và chuẩn hóa phụ phẩm, khí hóa sinh khối để tạo nhiệt sạch, sấy cà phê, thu hồi và kiểm nghiệm biochar, phát triển công thức phân bón, bón trở lại vùng trồng, cho đến quản lý dữ liệu carbon và đánh giá dấu chân carbon của sản phẩm.

Hệ thống dùng lò khí hóa tầng cố định kiểu Updraft, nhiên liệu là vỏ cà phê và cành khô có độ ẩm dưới 20%, công suất sinh nhiệt 200.000-300.000 Kcal/h, sấy được 2,5-3 tấn nông sản mỗi giờ và có thể vận hành liên tục 24/7.

Vì nhiệt được truyền gián tiếp, hạt cà phê không bị ám khói hay bụi mịn, giữ nguyên hương vị Arabica.

Thay vì bị đốt thành tro, quá trình nhiệt phân giúp thu hồi 20 đến 25% lượng carbon rắn dưới dạng biochar.

Loại vật liệu này không chỉ giúp đất giữ nước và dinh dưỡng tốt hơn trong điều kiện nắng hạn miền Trung mà còn lưu giữ carbon ổn định trong đất hàng trăm năm, thay vì phát thải vào khí quyển.

HTX đã thử nghiệm 3 công thức phân bón biochar riêng cho cà phê, cây ăn trái và rau màu.

Tiết kiệm hàng trăm triệu đồng mỗi năm, mở đường vào thị trường tín chỉ carbon

So với cách làm cũ phụ thuộc hoàn toàn vào củi than, mô hình mới giúp giảm tối thiểu 40% chi phí nhiên liệu sấy, tương đương tiết kiệm khoảng 1,8 triệu đồng mỗi mẻ, tổng cộng 216-324 triệu đồng mỗi năm cho 120-180 mẻ sấy.

Mỗi năm, HTX tận dụng được 750-1.200 tấn phụ phẩm, thu hồi 110-300 tấn biochar và giảm tối thiểu 20% phát thải ở khâu sấy.

Toàn bộ quá trình được số hóa qua hệ thống MRV để tính dấu chân carbon, làm nền tảng để cà phê Khe Sanh từng bước tiếp cận thị trường tín chỉ carbon.

Tổng vốn đầu tư cho mô hình là 1,13 tỷ đồng, trong đó 1 tỷ đồng là kinh phí đối ứng bằng máy móc, công nghệ và mặt bằng của các đơn vị, 130 triệu đồng còn lại đến từ nguồn hỗ trợ của cuộc thi.

Bà Đinh Thị Quỳnh Hoa, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã tỉnh Quảng Trị, đại diện nhóm tác giả nhận giải, cho biết giá trị lớn nhất của sáng kiến không nằm ở việc tạo ra biochar, mà ở việc xây dựng một mô hình HTX biết biến phụ phẩm thành tài nguyên và biến mục tiêu giảm phát thải thành động lực kinh tế.

Theo đại diện INTRACO, đơn vị đã triển khai hàng trăm dự án carbon cho World Bank, Petrolimex và TH True Milk, quy trình kỹ thuật của mô hình có thể đóng gói để chuyển giao cho các HTX trồng hồ tiêu, lúa, sắn, cao su và cây ăn quả trên toàn tỉnh Quảng Trị và khu vực miền Trung.

Giải Ba tại mùa thi đầu tiên là kết quả ghi nhận xứng đáng cho hướng đi của Liên minh HTX tỉnh Quảng Trị, đồng thời là minh chứng cho thấy khu vực kinh tế tập thể có thể trực tiếp góp mặt trong các sân chơi đổi mới sáng tạo cấp tỉnh vốn trước nay thường được xem là lãnh địa của doanh nghiệp và viện nghiên cứu.

Huyền Trang