Tại Hội thảo Khoa học “Những vấn đề đặt ra đối với dự án BOT và vai trò của Kiểm toán nhà nước” diễn ra sáng ngày 15/9, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) đã chỉ ra hàng loạt những vấn đề liên quan đến sai phạm của các dự án BOT hiện nay.

Trong thời gian qua, dư luận và người dân khá bất bình vì các dự án giao thông được đầu tư bằng hình thức BOT (xây dựng- kinh doanh, chuyển giao). Những bê bối tại các dự án này liên quan đến vai trò quản lý của Nhà nước, tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình đối với đầu tư các Dự án hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức Hợp đồng BOT.

Có thể kể: chủ trương đầu tư, lựa chọn công trình đầu tư, thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư, năng lực nhà đầu tư, quản lý chất lượng công trình, giá thành, hiệu quả đầu tư, mức phí và thời gian thu phí, các cơ chế, chính sách quản lý dự án..

Bên cạnh đó, việc bố trí các trạm thu phí hoàn vốn cho một số dự án còn chưa theo quy hoạch, chưa theo quy định, mức thu và thời gian thu phí chưa hợp lý đã gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp, tác động tiêu cực đến nền kinh tế đang đặt ra vấn đề cần phải khắc phục.

Nhà đầu tư nắm quyền sinh - quyền sát

Điều này cho thấy, việc lựa chọn dự án BOT phù hợp với điều kiện thiếu hạ tầng nhưng chưa phù hợp với thông lệ quốc tế và có tính toán đến điều kiện kinh tế xã hội hiện nay.

Theo KTNN, công tác lựa chọn nhà đầu tư BOT thực hiện theo hai nguyên tắc, hai hình thức: đấu thầu, chỉ định thầu. Tuy nhiên, các tuyến quốc lộ xây dựng bằng BOT của chúng ta chủ yếu là chỉ định chủ đầu tư với lý do đưa ra là “nhu cầu cấp bách”. Theo quy định của Nhà nước, trường hợp dự án có nhu cầu cấp bách thì các cơ quan được phép chỉ định thầu.

Ông Ngô Văn Quý, Kiểm toán trưởng, chuyên ngành IV, Kiểm toán Nhà nước (KTNN), cho biết: “Khi đấu thầu, các chi phí như tiêu chí vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư, mức lợi nhuận, lãi vay huy động, thời gian vay… phải công khai, minh bạch và hết sức quan trọng. Tuy nhiên, khi chỉ định thầu đã bỏ qua hết. Điều này ảnh hưởng lớn đến chất lượng nhà thầu, tính minh bạch dự toán… dẫn đến chất lượng không đảm bảo”.

Chủ đầu tư BOT đường bộ đang “độc quyền thu tiền”. KTNN cho biết, theo quy định, các dự án BOT phải áp dụng cho các dự án mới, xây dựng những con đường khác song song, nhưng hiện nay, thực tế BOT đang thực hiện ở các dự án cũ và không có cho người dân chọn lựa khác. Hầu hết các quốc lộ, cầu đường độc đạo trở thành dự án BOT của chủ đầu tư BOT và nhà đầu tư độc quyền thu tiền.

"Bê bối" tại các dự án BOT: "Chung quy cũng vì nhiều quyền quá"!

Bằng chứng là qua kết quả kiểm tra của KTNN, trong năm 2014 – 2015, nhiều chủ đầu tư khi được giao làm BOT các đường tránh (đường liên tỉnh, huyện, xã…) đều muốn xin thêm, “lèo lái” một chút kilomét đường quốc lộ. Như vậy, phương tiện dù không đi qua toàn bộ đường tránh làm bằng BOT nhưng buộc phải đi qua đoạn đường quốc lộ đó và buộc phải trả tiền. Bình luận về sự bất cập này, Ts. Nguyễn Đức Kiên, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, cho rằng: “Dự án BOT là của Nhà nước, không phải chủ đầu tư muốn làm gì thì làm! “Không phải dự án BOT do chủ đầu tư có tiền hoặc vay tiền, xây dựng rồi đặt trạm thu phí là của họ, họ muốn làm gì thì làm hoặc xin gì thì cho”.

Của công không để biến thành tư

Ông Kiên cho rằng hiện nay, nhiều ý kiến vẫn đang gây tranh cãi, đó là dự án BOT là của công hay của tư. “Tôi khẳng định: Dự án nằm trên đất, đất thuộc quyền sở hữu của toàn dân thì Nhà nước vẫn thực hiện quyền quản lý. Hơn nữa, BOT là xây dựng, kinh doanh và chuyển giao, khi nào hết thời hạn kinh doanh, DN phải trả lại hạ tầng cho Nhà nước”.

“Nếu anh làm ẩu, gian dối từ thi công đến xây dựng thì phải chịu trách nhiệm với Nhà nước. Nhà nước chỉ cho phép anh khai thác, quản lý trong thời gian nhất định mà thôi. Do đó, từ khâu phê duyệt dự án, lập dự toán, báo cáo tài chính tiền khả thi hay kiểm tra, thanh tra và đánh giá cần hết sức nghiêm túc”, ông Kiên nêu ý kiến.

Bên cạnh đó, Chuyên gia Kinh tế Vũ Đình Ánh cũng cho rằng điều người dân quan tâm nhất lúc này về hoạt động của các dự án BOT chính là ai sẽ quản lý việc duyệt dự toán dự án, quyết toán dự án cũng vậy.

“Hôm nay họp, chỉ có Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Kế hoạch và Đầu tư, bộ quan trọng nhất là Bộ Tài chính lại không có ai. Như vậy, việc giám sát trách nhiệm tài chính, tính minh bạch của dự án BOT thời gian qua sẽ như thế nào? Hiện trạng vừa qua, gây rất nhiều lo ngại làm tăng chi phí chung cho nền kinh tế”, Chuyên gia Vũ Đình Ánh nói.

Vì vậy, ông Kiên cho rằng thời gian vừa qua, dân kêu quá nhiều về BOT, không phải họ phê phán chủ trương áp dụng BOT trong hạ tầng mà kêu về sự yếu kém, việc quên đi vai trò quản lý nhà nước, quản lý cơ sở hạ tầng phù hợp với người dân. Theo ông Kiên, ngay từ khi lập dự án khả thi, Nhà nước phải đứng ra thực hiện, sau đó đấu thầu rộng rãi thay vì việc chỉ định thầu dự án BOT như hiện nay.

Lê Thúy