Một tín hiệu đáng chú ý vừa được phát đi từ lĩnh vực xúc tiến thương mại. Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết đã ký thỏa thuận hợp tác với Tổ chức Xúc tiến thương mại Canada (TFO Canada) để triển khai Dự án TRISEG giai đoạn 2026-2030, hướng tới nâng cao năng lực thích ứng của doanh nghiệp (DN) xuất khẩu Việt Nam.

Phía sau các “hàng rào” đang dày lên

Đằng sau thỏa thuận này là một mục tiêu ngày càng cấp thiết đối với ngành nông sản Việt Nam: nâng cao sức chống chịu trước các rào cản thương mại mới. 

Theo Cục Xúc tiến thương mại, dự án sẽ hỗ trợ các DN nhỏ và vừa trong những ngành hàng chủ lực như cà phê, điều và hồ tiêu nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu. Qua đó, DN có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và thúc đẩy xuất khẩu (XK) theo hướng xanh, bền vững.

Các nội dung hỗ trợ đều tập trung vào những “điểm nghẽn” mà nhiều DN xuất khẩu đang đối mặt. Theo đó, chương trình sẽ giúp DN nâng cao khả năng đáp ứng các rào cản kỹ thuật, đồng thời đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, XK số và quản trị xanh. Bên cạnh việc chuẩn hóa quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm, DN còn có thêm cơ hội kết nối với hệ thống phân phối, logistics và các nhà nhập khẩu tại Canada.

Những nội dung này không phải ngẫu nhiên được đặt ở vị trí ưu tiên. Thực tế, nhiều thị trường nhập khẩu đang gia tăng yêu cầu đối với hàng hóa nước ngoài, trong đó có nông sản Việt Nam.

Đơn cử, theo lưu ý mới nhất từ Thương vụ Việt Nam tại Kuwait, quốc gia này vẫn duy trì nhu cầu nhập khẩu lớn đối với thực phẩm, thủy sản, rau quả chế biến, gạo, cà phê, hạt điều, đồ uống, vật liệu xây dựng và hàng tiêu dùng. Tuy nhiên, xu hướng quản lý nhập khẩu trong năm 2026 đang tập trung nhiều hơn vào các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chứng nhận xuất xứ, an toàn thực phẩm và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật của GCC.

Những thay đổi trên cho thấy lợi thế không còn thuộc về DN chỉ có nguồn cung tốt, mà ngày càng nghiêng về những đơn vị đáp ứng nhanh các yêu cầu quản lý mới. Theo Thương vụ Việt Nam tại Kuwait, việc theo dõi sát các quy định của Bộ Thương mại và Công nghiệp Kuwait, Tổng cục Hải quan Kuwait và cơ quan an toàn thực phẩm nước này sẽ trở thành yếu tố quan trọng để DN XK duy trì và mở rộng thị phần.

Thế nhưng, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường mới chỉ là một nửa bài toán. Ngay cả khi vượt qua được các rào cản kỹ thuật, DN vẫn phải đối mặt với những biến động ngày càng khó lường của chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là lĩnh vực vận tải biển.

Thực tế, thị trường vận tải biển container toàn cầu trong tháng 6/2026 đang có những tín hiệu nóng lên rõ rệt. Giá cước tăng mạnh trên nhiều tuyến vận tải chính, trong khi mùa cao điểm đến sớm hơn thường lệ. Cùng với đó, năng lực vận tải thực tế tiếp tục bị thu hẹp do các yếu tố địa chính trị, tình trạng tắc nghẽn cảng và việc điều chỉnh mạng lưới của các hãng tàu.

Những diễn biến này đang tạo thêm áp lực chi phí cho các DN XK, đặc biệt là nhóm hàng nông sản vốn phụ thuộc lớn vào vận tải biển. Các tín hiệu mới nhất cho thấy chu kỳ tăng giá cước đang quay trở lại, trong khi chất lượng dịch vụ chưa cải thiện tương xứng.

Nhiều hãng tàu lớn như CMA CGM, MSC, Maersk và Hapag-Lloyd đã liên tiếp áp dụng các khoản phụ phí mùa cao điểm (PSS) trên các tuyến Á - Âu và xuyên Thái Bình Dương nhằm tận dụng đà tăng của thị trường.

Lợi thế thuộc về năng lực chuyển đổi nhanh

Áp lực chi phí chưa dừng lại ở đó khi giá nhiên liệu tiếp tục là một biến số khó lường trong tháng 6. Khi cước vận tải leo thang và chuỗi cung ứng còn nhiều bất ổn, bài toán logistics đang trở thành thách thức lớn đối với các DN XK.

Theo Hiệp hội Chế biến và XK thủy sản Việt Nam (Vasep), đối với các DN xuất nhập khẩu, đặc biệt là ngành thủy sản, việc lựa chọn dịch vụ vận tải không nên chỉ dựa trên mức cước thấp nhất. Thay vào đó, yếu tố độ tin cậy, khả năng đảm bảo chỗ trên tàu, hạn chế trung chuyển và kiểm soát tổng chi phí logistics ngày càng trở nên quan trọng.

Trước những diễn biến như vậy, năng lực dự báo và chuẩn bị phương án ứng phó đang trở thành một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh. Vasep dẫn khuyến nghị từ các chuyên gia là DN cần chủ động đặt chỗ sớm, đồng thời xây dựng các phương án vận chuyển thay thế để giảm thiểu rủi ro. Khuyến nghị này càng trở nên cần thiết khi nhiều tổ chức phân tích vẫn dự báo giá cước sẽ duy trì ở mức cao trong phần lớn quý III/2026.

Song, một “hệ miễn dịch” mạnh không chỉ được tạo nên từ khả năng chống đỡ các cú sốc logistics. Nền tảng quan trọng hơn nằm ở việc nâng cấp chất lượng, gia tăng giá trị và xây dựng lợi thế cạnh tranh bền vững cho sản phẩm.

Những thay đổi của thị trường đang buộc các DN XK nông sản phải từ bỏ tư duy cạnh tranh bằng sản lượng. Giá trị gia tăng, chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ đáp ứng các yêu cầu riêng của từng thị trường mới là những yếu tố quyết định sức cạnh tranh của nông sản Việt trong giai đoạn tới.

Ông Peter Johnson, chuyên gia quốc tế của UNIDO về chuỗi giá trị nông nghiệp

Trao đổi với các DN XK nông sản tại Tp.HCM trong trung tuần tháng 6/2026, ông Peter Johnson, chuyên gia quốc tế của UNIDO về chuỗi giá trị nông nghiệp, cho rằng đây chính là hướng đi mà nông sản Việt cần theo đuổi trong giai đoạn tới.

Theo ông Peter Johnson, những thay đổi của thị trường đang buộc DN phải từ bỏ tư duy cạnh tranh bằng sản lượng. Giá trị gia tăng, chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ đáp ứng các yêu cầu riêng của từng thị trường mới là những yếu tố quyết định sức cạnh tranh của nông sản trong giai đoạn tới.

Ông cũng lưu ý tính minh bạch của chuỗi cung ứng và các mô hình sản xuất thân thiện với khí hậu đang nhanh chóng trở thành “tấm vé” để hàng hóa tiếp cận những thị trường có giá trị cao. DN đầu tư sớm vào các lĩnh vực này sẽ có nhiều cơ hội tạo khoảng cách với đối thủ.

Nhưng năng lực cạnh tranh chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt đúng thị trường. Không ít DN sau khi đầu tư lớn cho chất lượng và tiêu chuẩn vẫn gặp khó khăn vì chạy theo những thị trường hấp dẫn trên danh nghĩa nhưng không phù hợp với năng lực thực tế.

Theo Ts. Rajendra Adhikari (Đại học Queensland), đây là một trong những sai lầm phổ biến của nhiều DN XK. Ông chỉ rõ quy mô thị trường không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với cơ hội. Bởi vì một thị trường nhỏ hơn nhưng phù hợp với sản phẩm và khả năng đáp ứng của DN có thể mang lại hiệu quả cao hơn.

Khuyến nghị trên cũng cho thấy cuộc chơi XK đang thay đổi. Thay vì chạy theo những thị trường lớn nhất, DN phải chứng minh năng lực đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường mục tiêu.

Những tín hiệu từ Canada, Kuwait và thị trường vận tải biển phản ánh XK nông sản đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, nơi lợi thế thuộc về các DN chuyển đổi nhanh với yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. Khi các “hàng rào” thương mại gia tăng, xây dựng một hệ “miễn dịch” mạnh cho toàn chuỗi XK trở thành điều kiện để giữ thị phần và nâng vị thế nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.

                                                                                 Thế Vinh