Theo dự báo, kim ngạch xuất khẩu năm 2016 của mặt hàng cá tra chỉ đạt 1,5 tỷ USD, giảm 5% so với năm 2015. Trong khi xuất khẩu ngành hàng này năm 2015 đã giảm hơn 10% so với năm 2014.

Đơn cử như thị trường Mỹ, giới chuyên gia cho rằng cá tra đang đối mặt khó khăn do những tác động từ thuế chống bán phá giá và đạo luật Farm Bill. Bên cạnh đó là sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các loại cá thịt trắng khác sẽ khiến giá trị xuất khẩu cá tra của Việt Nam tiếp tục giảm trong thời gian tới.

Thiếu tính bền vững

Thống kê cho thấy, đối với chế biến xuất khẩu, cả nước hiện có khoảng 291 cơ sở xuất khẩu cá tra, trong đó có 2/3 được xem là các cơ sở nhỏ với số lượng xuất khẩu dưới 1.000 tấn.

Trong số các cơ sở xuất khẩu lớn, có 36 công ty xuất khẩu trên 5.000 tấn. Tuy nhiên, những cơ sở xuất khẩu lớn này có thị phần khoảng 75% tổng sản lượng xuất khẩu cá tra. Điều đáng nói hiện nay là các sản phẩm cá tra xuất khẩu chủ yếu dưới dạng phi lê đông lạnh mà rất ít các sản phẩm chế biến giá trị gia tăng.

Ts Nguyễn Thanh Tùng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quy hoạch Thuỷ sản (Bộ NN&PTNT), nhận định hiện tại, chuỗi giá trị phát triển cá tra còn nhiều vấn đề tồn tại, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững trong tương lai, nhất là xuất khẩu.

Thực tế cho thấy phần lớn người nuôi cá tra vẫn theo hình thức thị trường giao ngay (trả tiền và giao hàng) mà không có mối quan hệ bền vững với các đối tác mua hàng trong chuỗi giá trị. Nguyên nhân là do sự biến động lớn về giá nên người nuôi và nhà chế biến xuất khẩu khó đạt được sự thỏa thuận về giá trước khi thu hoạch.

Thêm nữa, việc thiếu kinh nghiệm xây dựng hợp đồng đảm bảo lợi lích cho cả người nuôi và nhà chế biến xuất khẩu cá tra cũng là một trong các trở ngại lớn. Không những vậy, việc thiếu nguồn giống có chất lượng, ảnh hưởng lớn đến năng suất nuôi và lợi nhuận của ngành hàng cá tra.

Các trại giống Nhà nước được đầu tư tốt hơn, sản xuất giống có chất lượng hơn nhưng lại không đủ để cung cấp nhu cầu về giống nuôi. Do vậy, nhiều hộ nuôi phải phụ thuộc vào nguồn giống được sản xuất bởi các trại tư nhân hoặc nhập từ Trung Quốc với chất lượng không đảm bảo.

Theo Ts Nguyễn Thanh Tùng, ngành hàng này đang thiếu đầu tư cơ sở hạ tầng bao gồm cả hạ tầng cứng (trại giống, thủy lợi) và mềm (khuôn khổ pháp lý, quy định, chiến lược tổng thể).

Cá tra xuất khẩu của Việt Nam vẫn ít sản phẩm giá trị gia tăng

Cần có chiến lược tổng thể

Một vấn đề mà theo giới chuyên gia thuỷ sản lưu ý là sự phát triển của ngành hàng cá tra không có quy hoạch và không được kiểm soát. Điều đáng nói là hiện tại chưa có chiến lược phát triển tổng thể cho ngành hàng này.

Kết quả của sự thiếu quy hoạch và tổ chức là làm giảm thu hút đầu tư vào ngành hàng, cũng như khó có thể kiểm soát được đối với sự phát triển. Trong khi đó, giữa các tác nhân ngành cá tra trong chuỗi giá trị và các tác nhân hỗ trợ (BSOs) vẫn thiếu tính liên kết.

Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do (FTA) có hiệu lực, sự đa dạng và phức tạp về các tiêu chuẩn từ các nhà nhập khẩu quốc tế là những thách thức đối với ngành hàng cá tra, đặc biệt là các nhà chế biến xuất khẩu.

Các tiêu chuẩn phổ biến hiện nay như: ACC (Aquaculture Certification Council) đối với thị trường bán lẻ của Mỹ, Global GAP và ASC đối với thị trường bán lẻ EU. Ngoài ra, có sự gia tăng về các tiêu chuẩn an toàn sinh học như Naturland và Kraft.

Mặc dù xu hướng là các nhà chế biến xuất khẩu có trang trại nuôi riêng và không ngừng đầu tư để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, song rất khó để có thể đáp ứng được tất cả các tiêu chuẩn này.

Theo ghi nhận, nếu như xuất khẩu cá tra năm 2014 đến 151 quốc gia và vùng lãnh thổ thì năm 2015 chỉ còn 113. Chất lượng sản phẩm cá tra thấp. Rất ít sản phẩm đạt mạ băng tối đa 10%, hàm ẩm tối đa 83% theo quy định.

Gần đây, trong báo cáo của cơ quan thú y, riêng trong 10 tháng năm 2015, đã có trên 8.000 tấn thủy sản xuất khẩu của Việt Nam (trong đó có khá nhiều tấn cá tra) bị các nước trả về do dính vi phạm.

Theo ông Nguyễn Văn Long (Cục Thú y), việc lấy mẫu, giám sát tại các vùng thủy sản nuôi (trong đó có cá tra) còn gặp rất nhiều hạn chế, nhất là vấn đề kinh phí rất khó khăn, trong khi đó, nhiều địa phương không quan tâm tới công tác giám sát dịch bệnh thủy sản. Nguy cơ đánh mất các thị trường xuất khẩu thủy sản của Việt Nam do dính vi phạm chất lượng là rất nguy hiểm.

Nhìn vào những bất cập như vậy, các chuyên gia thuỷ sản cho rằng cần có cơ chế phối hợp giữa Hiệp hội ngành hàng cá tra, doanh nghiệp xuất khẩu và các cơ quan hữu quan trong việc thực hiện các quy định về VSATTP, chứng nhận chất lượng sản phẩm và phát triển thương hiệu; đấu tranh và đối phó các rào cản thương mại quốc tế.

Cũng theo Ts Nguyễn Thanh Tùng, Chính phủ và chính quyền các địa phương cần xúc tiến các hoạt động liên quan đến việc tìm kiếm những thông tin từ thị trường nước ngoài nhằm giúp các nhà xuất khẩu (người hưởng lợi trực tiếp) và các tác nhân khác giảm thiểu rủi ro và không chịu sức ép về giá từ một số thị trường chủ yếu.

Thế Vinh