Theo thống kê của Hiệp hội Chế biến và XK thủy sản Việt Nam (VASEP), trong quý I/2017, XK cá tra Việt Nam đạt tổng kim ngạch 371,3 triệu USD, tăng 1,6% so với cùng kỳ năm 2016. Trung Quốc là thị trường XK lớn nhất, đạt kim ngạch 69,7 triệu USD, tăng 56,8% so với cùng kỳ năm trước.

“Chơi dao” với Trung Quốc

Kể từ tháng 2/2017, Trung Quốc chính thức trở thành nhà nhập khẩu (NK) lớn nhất của cá tra Việt Nam. Kết quả này nằm trong dự đoán, bởi trong 5 năm qua, tốc độ tăng trưởng XK cá tra sang thị trường Trung Quốc tăng từ 24,2 - 88,7%/năm. Trong đó, năm 2016 đạt trên 300 triệu USD, tăng gần gấp đôi so với năm 2015, và gấp 4,17 lần so với năm 2010.

XK sang Trung Quốc tăng mạnh giúp cá tra Việt Nam duy trì kim ngạch, đồng thời, ổn định giá cá tra trong nước. Tính chung 4 tháng đầu năm 2017, giá cá tra trong nước liên tục tăng, hiện đang ở mức 27.000 - 29.000 đồng/kg (cá loại 1), 24.000 - 26.000 đồng/kg (cá loại 2). Cá tra giống cũng đang “sốt” ở mức 50.000 - 60.000 đồng/kg (loại 30 con/kg), 40.000 - 50.000 đồng/kg (loại 20 con/kg).

Giá cá tra XK cũng đã tăng hơn 30% so với hồi đầu năm. Theo ghi nhận của VASEP, giá cá tra XK tại thị trường châu Á đạt bình quân 2,3 USD/kg hồi tháng 2, đến tháng 3 đạt 2,7 USD/kg và dao động ở mức 2,8 - 3 USD/kg trong tháng 4 vừa qua. Nguyên nhân được cho là do nguồn cung nguyên liệu bị thiếu hụt, trong khi lượng đơn hàng XK tăng 10% trong đầu năm 2017.

Trung Quốc là thị trường số 1 và cũng giàu tiềm năng nhất với cá tra Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là 70% sản phẩm cá tra Việt Nam XK sang Trung Quốc theo đường ủy thác hoặc tiểu ngạch. Đồng nghĩa, DN cá tra Việt Nam đang “đánh bạc” với những rủi ro tiềm ẩn tại thị trường này.

Ông Lê Chí Bình - Phó Chủ tịch AFA kiêm Thường trực Hiệp hội Cá tra Việt Nam, cho rằng: “Trung Quốc là thị trường tiềm năng, dư địa lớn, giá tốt, cần khai thác. Song, các DN XK cần cẩn trọng, sòng phẳng “tiền trao cháo múc” để tránh bị quỵt nợ. Người nuôi cần thận trọng trước việc mở rộng diện tích, tránh cảnh thương lái Trung Quốc “bốc hơi”, phải bán đổ bán tháo vì cung vượt cầu”.

VASEP cũng đưa ra cảnh báo về tình trạng đối tác Trung Quốc “đem con bỏ chợ”, không nhận hàng tại cửa khẩu. Cụ thể, nhiều DN Trung Quốc đề nghị chỉ đặt cọc 30% tổng giá trị đơn hàng, cộng với giá vận chuyển bình quân 45 - 47 triệu đồng/lô hàng. Khi hàng tới cửa khẩu, nếu đối tác nhận hàng thì DN được, ngược lại, DN sẽ mất trắng.

Phía Trung Quốc cũng đang gây khó khăn cho DN XK Việt Nam, khi chỉ trả bằng tiền VNĐ trong thanh toán các đơn hàng, giống như khi tiêu thụ nội địa, khiến các DN gặp nhiều khó khăn khi chuyển đổi sang các loại tiền tệ khác.

Cá tra Việt Nam cần có giải pháp lấy lại thị trường Mỹ và EU

Nhìn xa hơn để tránh rủi ro

Cá tra Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu ở dạng “tư liệu sản xuất”, có giá trị rất thấp. Phần lớn sản phẩm cá tra XK sang Trung Quốc ở hai dạng chính là cá tra xẻ bướm và phile. Cá tra Việt Nam khi về Trung Quốc được chế biến giá trị gia tăng, với giá bán cao gấp 10 - 20 lần và mang thương hiệu “Made in China”.

Trong khi thị trường Trung Quốc nhiều rủi ro đang tăng trưởng mạnh thì những thị trường truyền thống, bền vững của cá tra Việt Nam như Mỹ và EU lại đang sụt giảm nghiêm trọng.

Theo VASEP, 3 tháng đầu năm 2017, giá trị XK cá tra sang Mỹ chỉ đạt 61 triệu USD, giảm 24,3% so với cùng kỳ năm 2016. Tại thị trường EU, kim ngạch quý I chỉ đạt 49,9 triệu USD, giảm 21,5% so với cùng kỳ năm trước.

Ông Trương Đình Hòe - Tổng Thư ký VASEP, cho biết: “Cá tra sụt giảm tại thị trường Mỹ bởi thuế chống bán phá giá quá cao và hàng rào kỹ thuật. Hiện có nhiều DN xuất hàng sang Mỹ, nhưng sản lượng không đáng kể. Còn tại EU là do các chiến dịch truyền thông bôi nhọ cá tra Việt Nam và biến động tỷ giá giữa đồng Euro và USD”.

Giải pháp để lấy lại hình ảnh và giành lại các thị trường đã mất tại Mỹ và EU là nhiệm vụ cấp thiết của ngành cá tra lúc này. Bộ NN&PTNT đã phối hợp với VASEP, đưa ra nhiều giải pháp, trong đó đẩy mạnh chiến dịch marketing và phát triển thị trường là ưu tiên hàng đầu.

Ông Võ Hùng Dũng - Phó Chủ tịch kiêm Phó Tổng thư ký Hiệp hội Cá tra Việt Nam, cho hay: “Để lấy lại thị trường EU và Mỹ, việc cải thiện chất lượng, hình ảnh sản phẩm và xây dựng thương hiệu là rất cấp bách.

Cần một cuộc “cách mạng” trong tổ chức sản xuất từ hộ nuôi, khu vực giống, chế biến đến các ngành dịch vụ hỗ trợ. Đưa sản xuất cá tra vào chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng cá tra theo tiêu chuẩn VietGAP và các tiêu chuẩn quốc tế”.

Hiến Nguyễn