Tình hình nhập khẩu thép đã gia tăng đến chóng mặt từ đầu năm đến nay với hơn 4,5 triệu tấn thép ngoại. Theo thống kê, trong 7 tháng đầu năm 2015, nhập khẩu thép vào Việt Nam tăng hơn 44% về lượng và 15% về trị giá so với cùng kỳ năm 2014.

Tại sao lại có sự gia tăng nghịch lý khi Việt Nam đang trong tình trạng cung vượt xa cầu (theo dự báo nhu cầu thép xây dựng cả nước năm 2015 khoảng 6 triệu tấn, còn công suất các nhà máy thép trên cả nước lên đến 11 triệu tấn) ? Thực chất của vấn đề này là gì?

Nghịch lý ngành thép

Nhìn vào việc nhập khẩu thép tăng như hiện nay, có thể liệt kê một số khó khăn, thách thức nổi cộm mà ngành thép đã và đang phải đối mặt.

Vấn đề thứ nhất là tình trạng nhập khẩu ồ ạt sản phẩm thép giá rẻ từ Trung Quốc (nước xuất khẩu thép lớn nhất thế giới), cùng với đó là nạn gian lận thương mại. Chỉ tính riêng 4 tháng đầu năm nay, có tới 2,3 triệu tấn thép nhập khẩu vào VN với trị giá hơn 1,2 tỉ USD (tăng gần 80% về lượng và 45% về giá trị so với cùng kỳ năm trước). Một số chuyên gia nhận định, Trung Quốc đang mất cân đối giữa cung và cầu tại thị trường thép nội địa nên tìm cách đẩy mạnh xuất khẩu, trong đó Việt Nam là một điểm đến "lý tưởng".

Vấn đề thứ hai là khi một loạt các hiệp định thương mại tự do có hiệu lực, nhất là ngày 4/8/2015 vừa qua, Việt Nam kết thúc đàm phán FTA với Liên minh châu Âu (EVFTA), còn trước đó là Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh thuế quan Nga – Belarus – Kazakhstan được ký kết, các sản phẩm thép từ những "cường quốc thép" như Nga, Belarus, Kazakhstan sẽ tràn vào Việt Nam, gây sức ép cực lớn đối với thép trong nước.

Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VAS), trong thời gian tới, ngành thép Việt Nam sẽ bị cạnh tranh với cường quốc ngành thép lớn nhất thế giới là Nga, lớn hơn nhiều so với Trung Quốc. Nga có tổng sản lượng thép hơn 70 triệu tấn/năm, đứng thứ 5 thế giới, chi phí sản xuất thấp, nguồn nguyên liệu tại chỗ phong phú, công nghệ cao…

Nhập khẩu thép vào tháng 7/2015 đã tăng đến 74%.

Chính vì lo ngại ngành thép VN có nguy cơ phá sản khi thuế suất nhập khẩu thép bằng 0% từ kết quả đàm phán FTA, nên VAS đã đề nghị Bộ Tài chính, Bộ Công Thương đàm phán, đưa mặt hàng thép xây dựng VN vào mặt hàng được bảo hộ, có lộ trình.

Tuy vậy, một vị cục phó của Bộ Công Thương từng cho rằng dù đã cân nhắc đến các ngành hàng sẽ được hưởng lợi hay bị sự cạnh tranh khi các hiệp định FTA có hiệu lực thì các DN trong nước phải không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh, không thể cứ trông chờ vào bảo hộ.

Vấn đề thứ ba nằm ở hạn chế nội tại của các nhà sản xuất thép nội địa và đây cũng chính là nguyên nhân cốt lõi của tình trạng nhập nhiều thép như hiện nay.

Nói như ông Nguyễn Văn Sưa, Phó Chủ tịch VSA, điểm yếu của DN thép Việt Nam là quy mô DN đa phần rất nhỏ, công suất các nhà máy bình quân khoảng vài trăm nghìn tấn. Xét ở góc độ cạnh tranh sẽ là không cân sức khi năng lực công nghệ, tài chính của các doanh nghiệp thép trong nước vừa yếu, vừa kém cỏi.

Chỉ xét trên khía cạnh xuất khẩu các sản phẩm thép trong 4 tháng đầu năm 2015 đã cho thấy nghịch lý của ngành thép như thế nào khi nhập siêu tới trên 1,7 tỷ USD (xuất khẩu giảm 14,2% về lượng và giảm 15,2% về giá trị so cùng kỳ, với tổng lượng thép xuất khẩu chỉ đạt hơn 779.000 tấn, kim ngạch gần 577 triệu USD).

PGs.Ts Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đã chỉ ra rằng hiện nay sản phẩm thép của Việt Nam đang ở đẳng cấp thấp nên không thể kết nối được với chuỗi liên kết nào của thế giới. Ngay như thế mạnh của thép trong nước là thép xây dựng thì chất lượng cũng không cao.

Phải tự cứu mình

Có thể thấy, bức tranh ngành thép không hẳn là không u ám khi thị trường đã bắt đầu quá trình thanh lọc. Nếu các doanh nghiệp ngành thép không khắc phục những hạn chế nội tại thì khó mà tự cứu mình.

Để cứu ngành thép, trong lần trao với báo chí cách đây không lâu, ông Hồ Nghĩa Dũng, Chủ tịch VAS, cho biết VAS đã có kiến nghị quan trọng là Chính phủ phải tạo ra được thị trường cho thép bằng cách phát triển mạnh mẽ thị trường bất động sản, thị trường xây dựng, thị trường cơ khí chế tạo sử dụng nhiều thép. Thế nhưng, nói đi cũng phải nói lại, nếu thị trường bất động sản, thị trường xây dựng, thị trường cơ khí chế tạo sôi động trở lại thì có cơ sở nào khẳng định ngành thép trong nước vốn thừa bảo hộ và thiếu năng lực sẽ phát triển theo hay là vẫn ì ạch, chờ vào bảo hộ, còn nhập khẩu thép thì ngày một tăng thêm?

Vậy điều cần cảnh báo ở đây là gì? Một số DN thép trong nước cho rằng bên cạnh sự nỗ lực của DN thì vai trò của các cơ quan quản lý rất quan trọng trong việc đưa ra các hàng rào kỹ thuật, phòng vệ thương mại, quản lý thị trường nhằm tạo ra thị trường thép cạnh tranh lành mạnh.

Bên cạnh đó, các bộ ngành chức năng cần tiếp tục rà soát các dự án thép nhằm loại bỏ các dự án đầu tư không hiệu quả, tránh đầu tư tràn lan gây mất cân đối cung cầu thép trong nước.

Bên cạnh việc cạnh tranh để lấy lại thị trường nội địa thì các doanh nghiệp cần nghĩ đến việc thúc đẩy sản phẩm của mình ra các thị mới như châu Phi, Trung Đông, Bắc Mỹ để tận dụng mặt tích cực của tự do hóa thương mại.

Có thể thấy, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng như hiện nay và đà nhập khẩu thép tăng mạnh, muốn bảo vệ một ngành thép mà năng lực cạnh tranh thấp, cơ cấu đơn điệu là điều không đơn giản.

PGs.Ts Trần Đình Thiên đặt câu hỏi liệu nền kinh tế có thể chờ đợi, trông mong được gì với một ngành công nghiệp thép như thế này không? Đây là câu hỏi không dễ trả lời.

Thế Vinh