Ông Phạm Công Chính, Giám đốc HTX Nông nghiệp Tân Bình (huyện Thanh Bình, Đồng Tháp), than vãn giá lúa 15 năm nay vẫn nằm một chỗ, nông dân chỉ biết mức giá thu mua lúa quanh quẩn 5.000 đồng/ kg trở xuống.

Trong 600ha lúa của HTX này thì chỉ ký hợp đồng được 150ha để bán cho Tập đoàn Lộc Trời, còn lại 450ha khi thu hoạch thì phụ thuộc vào thương lái.

"Bóng ma" giá lúa giảm

Theo ông Chính, giá lúa tăng ít, không tăng hoặc giảm giá trong khi giá phân bón cho cây lúa thì lại không ngừng tăng lên, như năm 2018 tăng 30 – 40%, như thế thì làm sao nông dân trồng lúa chịu nổi?

Nhiều người cho rằng nếu các nông dân chịu khó trồng lúa hữu cơ thì sẽ có được mức giá thu mua lúa tăng cao hơn, nhưng ông Chính cho biết bản thân ông "hy sinh" 10ha để trồng hữu cơ, trong vòng 2 năm đầu tiên (mỗi năm làm 3 vụ) đã phải chịu lỗ 500 triệu đồng.

"Bởi vì làm ra lúa hữu cơ nhưng không bán được, hoặc bán được thì lại dưới mức giá thành chung. Chẳng hạn giá thành là 8.000 đồng/kg lúa hữu cơ thì chỉ bán được với giá là 7.600 đồng/kg, không bằng chi phí bỏ ra", ông Chính phân trần.

Nỗi niềm của ông Chính cũng phản ánh phần nào tình trạng khó khăn, hạn chế chung của người trồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện nay khi "bóng ma" giá thu mua lúa sụt giảm luôn ám ảnh họ.

Những ngày gần đây, giá lúa ở ĐBSCL tụt dốc thê thảm khi bị thương lái ép giá, trong khi doanh nghiệp (DN) lại không có đủ nguồn vốn để thu mua.

Đơn cử như giá lúa Nàng Hoa khoảng 4.900 đồng/kg, lúa IR50404 là 4.400 – 4.500 đồng/ kg, giá lúa IR 50404 còn 4.400 – 4.500 đồng/kg, giá lúa thơm Jasmine chỉ còn 4.700 đồng/kg…, tức là giảm gần 1.000 đồng/ kg so với vụ Đông Xuân năm 2018.

Điều đáng nói, dù giá giảm nhưng các thương lái lại thu mua rất hạn chế khiến các nông dân bước vào mùa thu hoạch nhưng chưa bán được lúa. Điều này trái hẳn với vụ Đông Xuân năm 2017 – 2018 khi thương lái đặt tiền cọc thu mua lúa của nông dân trước thời điểm thu hoạch cả tháng.

Văn bản mới đây của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cũng cho thấy vấn đề giá thu mua lúa sụt giảm cần sớm tháo gỡ khi yêu cầu các ngân hàng thương mại khẩn trương chỉ đạo các chi nhánh cân đối nguồn vốn, tập trung cho vay đáp ứng nhu cầu vốn của DN thu mua thóc, gạo.

Đặc biệt, NHNN chỉ đạo cần "làm việc trực tiếp với các DN thu mua thóc, gạo có nhu cầu vay vốn để xem xét tăng hạn mức vay vốn, đẩy nhanh tiến độ giải ngân nhằm tạo điều kiện để DN thu mua thóc, gạo cho người dân".

Vẫn chờ liên kết

Nhìn từ vấn đề giá lúa, có thể thấy ĐBSCL tuy là vùng sản xuất lúa gạo chính của cả nước nhưng nông dân trồng lúa vẫn là người nghèo nhất và gặp nhiều khó khăn nhất trong tiêu thụ lúa gạo khi giá lúa luôn bấp bênh.

Đặc biệt là các thành phần trong chuỗi giá trị lúa gạo gồm nông dân, thương lái, hàng xáo, nhà máy xay chà đánh bóng và các DN thu mua, xuất khẩu gạo chưa liên kết, hỗ trợ lẫn nhau một cách hiệu quả, cùng có lợi.

Trên thực tế, ngoài việc gặp khó khăn trong vấn đề vốn vay để DN có đủ nguồn vốn thu mua lúa thì giữa DN với nông dân vẫn chưa có sự liên kết, hợp tác chặt chẽ. Điều này dẫn đến nghịch lý là nông dân trồng lúa thường phải bán giá rẻ cho thương lái, chưa kể chất lượng gạo cũng thấp do DN thu gom lúa từ nhiều nguồn khác nhau.

Sự dễ dãi được Gs.Ts Võ Tòng Xuân, chuyên gia nông nghiệp, chỉ rõ khi đưa ra hình ảnh điển hình là một sà lan lúa của thương lái đi ngang qua đám ruộng đang bước vào mùa thu hoạch, người nông dân nào thấy cũng bán hết thì mười mấy giống lúa cũng trộn vào chiếc sà lan đó, thành ra không thể nào biết được chất lượng lúa gạo ra sao.

Theo ông Xuân, dứt khoát phải có hợp đồng giữa nông dân trồng lúa với DN. Nông dân phải tham gia các HTX nông nghiệp và có được hợp đồng từ phía DN, nếu DN chỉ mua qua thương lái thì sẽ rất khó cho nông dân.

Về vấn đề liên kết, theo ông Phạm Thái Bình, Giám đốc CTCP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An, trong chuỗi liên kết sản xuất giữa DN và nông dân, vai trò và người thực hiện chính là DN.

Cụ thể, DN đặt hàng để nông dân sản xuất. DN cung cấp vật tư đầu vụ cho nông dân không tính lãi 4 tháng (giống, phân, thuốc, máy móc…). DN bao tiêu thu mua lúa tươi cho nông dân tại ruộng. DN chịu trách nhiệm tìm thị trường đầu ra cho sản phẩm gạo…

Thế nhưng, theo ông Bình, có những khó khăn mà DN thường gặp phải. Chẳng hạn như áp lực bị thua lỗ do cạnh tranh không lành mạnh từ đa số các DN khác trong khi thị trường tiêu thụ còn bấp bênh, chưa ổn định.

Trong câu chuyện nguồn vốn đối với DN thu mua bao tiêu lúa của nông dân, nhiều ý kiến cho rằng vốn ngắn hạn để đầu tư giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật… đầu vụ và thanh toán tiền lúa bao tiêu cho nông dân khi thu hoạch, DN nên được vay vốn ưu đãi với lãi suất 3%/năm cho 3 năm đầu và lãi suất 5% cho 2 năm tiếp theo.

Thế Vinh