Năm 1945, Đảng ta khi ấy chỉ có khoảng 5 nghìn đảng viên nhưng đã làm nên Cách mạng Tháng Tám bởi biết cách chạm đến lòng dân, biết cách chuyển hóa khát vọng tự do thành hành động tập thể. Khởi đầu của cuộc cách mạng đó không phải từ những đại hội long trọng, mà từ những lới nói của người tin cận trong từng làng bản, từng buổi sinh hoạt cộng đồng, từng tờ rơi được trao tay.

Hôm nay, với gần sáu triệu đảng viên, cùng hơn 76 triệu người dùng mạng xã hội, cánh đồng số của chúng ta có đủ người để gieo hạt. Câu hỏi không phải là “có đủ lực lượng không”, mà là mỗi người trong số đó có hiểu mình đang cầm hạt giống trong tay không?

Và câu hỏi đó được Đảng ta trả lời bằng chương trình “Bình dân học vụ số” được khởi động theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, nhằm phổ cập kỹ năng số đến toàn dân, đặc biệt ưu tiên các nhóm yếu thế.

Nếu “Bình dân học vụ” năm 1945 giúp người dân biết đọc, biết viết để thoát khỏi nạn mù chữ, thì “Bình dân học vụ số” hôm nay hướng tới giúp mỗi người dân biết sử dụng công nghệ, biết kiểm chứng thông tin và tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Xa hơn, đó là cách giúp người dân không bị dẫn dắt bởi tin giả, thông tin sai lệch hay những chiêu trò thao túng tâm lý trên môi trường số.

KHÔNG GIAN MẠNG VÀ CUỘC CHIẾN GIÀNH LẠI NIỀM TIN

Môi trường thông tin hiện nay đã có sự thay đổi căn bản. Trước đây, thông tin đi qua các thiết chế chọn lọc và kiểm chứng là tòa soạn, ban biên tập, nhà xuất bản. Ngày nay, trên các nền tảng như TikTok, Facebook hay YouTube, dòng chảy thông tin vận hành theo logic của sự chú ý. Mỗi người dùng vừa là độc giả, vừa là tác giả; vừa tiếp nhận, vừa phát tán.

Theo một nghiên cứu về “Thông tin giả, sai lệch, xuyên tạc với dư luận xã hội ở Việt Nam hiện nay: tác động và đối sách” do TS. Lê Đức Hoàng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, làm chủ nhiệm, thực hiện qua khảo sát 326 người (tháng 5-6/2025), để giảm thiểu tác động của tin giả, 43,25% đề nghị “nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người sử dụng thông tin”; 50% đề nghị “bản thân mỗi người cần tự nâng cao sức đề kháng”; và 45% đề nghị thông tin chính thống phải nhanh hơn, kiến tạo dòng chảy lấn át tin giả. Các con số này cho thấy đấu tranh chống tin giả không thể chỉ trông chờ vào biện pháp hành chính hay kỹ thuật, nó phải được bắt đầu từ từng cá nhân.

Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra 5 cơ chế tâm lý khiến tin giả lan nhanh: tâm lý tò mò, hiếu kỳ; cơ chế tâm lý lây lan; dễ bị ám thị và cả tin; tâm lý a dua, bắt chước; và tâm lý ‘lôi kéo, kích động’. Hiểu rõ các cơ chế này giúp mỗi người xây dựng “miễn dịch tâm lý”, khả năng dừng lại, kiểm chứng trước khi phản ứng cảm xúc chi phối hành vi.

Trên thực tế, nhiều người vẫn lầm tưởng hành vi của mình trên mạng xã hội là vô hại vì diễn ra trong môi trường “ảo”. Họ an tâm với tính chất ẩn danh và cảm giác không phải chịu trách nhiệm trực tiếp. Họ chưa ý thức đầy đủ rằng mình đã trở thành một tác nhân truyền thông thực sự, khi mỗi cú nhấp chuột, mỗi lượt chia sẻ, mỗi bình luận đều có thể tạo ra tác động xã hội thật.

Khung pháp lý cũng ngày càng rõ ràng hơn về trách nhiệm cá nhân. Theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP), mức phạt đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật lên đến 20 triệu đồng đối với tổ chức và 10 triệu đồng đối với cá nhân. Trong năm 2024, số cá nhân bị xử phạt vì đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội lên đến hàng nghìn trường hợp trên toàn quốc, một tỷ lệ đáng kể trong số đó xuất phát từ việc đọc không kỹ rồi chia sẻ lại, không phải từ ý định xấu. Đó là hậu quả của việc thiếu thói quen “Hiểu - Nghĩ - Chọn”. Nghiên cứu của TS. Lê Đức Hoàng lưu ý rằng mức phạt này “chưa đủ sức răn đe”, trong 326 phiếu khảo sát, gần 13% đề nghị tăng chế tài, đặc biệt với các hành vi bôi nhọ, chế ảnh nhân vật lịch sử.

Nếu khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, thì Ban Chỉ đạo 35 được thành lập theo Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/7/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, chính là “cánh tay gieo hạt” có tổ chức nhất và rộng khắp nhất trong hệ thống chính trị.

Ban Chỉ đạo 35 được thành lập từ Trung ương đến các tỉnh, thành phố, các bộ, ngành, với chức năng chính là phát hiện, đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng; đồng thời xây dựng và lan tỏa nội dung chính thống, tích cực. Điều làm cho Ban Chỉ đạo 35 khác biệt so với các cơ chế thông tin đơn thuần là tích hợp đa ngành: Ban Tuyên giáo và Dân vận là đầu mối chủ trì, có sự tham gia của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch, đặc biệt là Mặt trận Tổ quốc Viết Nam tạo thành một cơ chế phối hợp như “bộ tổng tham mưu chiến lược” cho công tác tư tưởng trong kỷ nguyên số.

Ban Chỉ đạo 35 đã duy trì thường xuyên hoạt động “phủ xanh” thông tin tích cực trên không gian mạng, vận hành hiệu quả fanpage chính thức, kiện toàn lực lượng, duy trì hoạt động các nhóm chuyên trách và thực hiện đầy đủ các báo cáo định kỳ, chuyên đề phục vụ các đợt cao điểm tuyên truyền. Một trong những lực lượng nòng cốt do Ban Chỉ đạo 35 điều phối là Lực lượng 47 theo tinh thần Nghị quyết 35-NQ/TW, đội ngũ chiến sĩ không gian mạng các cấp được huấn luyện bài bản, có phân công, có quy trình và có đánh giá kết quả.

KHU VỰC HỢP TÁC XÃ, MẠNG LƯỚI GIEO HẠT CỘNG ĐỒNG

Trong cấu trúc kinh tế–xã hội Việt Nam, khu vực kinh tế tập thể và hợp tác xã đại diện cho một mạng lưới quan hệ cộng đồng đặc biệt: gần 35.000 hợp tác xã (HTX) trên cả nước, trong đó hơn 23.000 HTX nông nghiệp, với khoảng 8 triệu thành viên tham gia, phần lớn là cư dân nông thôn, ngư dân và đồng bào dân tộc thiểu số.

Những con số này có ý nghĩa gì trong cuộc chiến thông tin? Rất nhiều và quan trọng hơn nhiều so với những gì thường được nhận ra. Khu vực HTX là khu vực mà các thế lực thù địch nhắm đến để gieo tin giả nơi vùng nông thôn sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi kiểm chứng thông tin còn yếu, khiến một thông tin sai lệch có thể lan rất nhanh trong cộng đồng.

Nhưng đó cũng chính là lý do khu vực HTX có tiềm năng trở thành mạng lưới gieo hạt thông tin tích cực hiệu quả nhất. Các buổi học nhóm, học khối của HTX là môi trường lý tưởng để triển khai giáo dục kỹ năng số. Ban giám đốc HTX, những người có uy tín trong cộng đồng được các thành viên bầu ra là những “điểm phát sáng” tự nhiên nhất. Và cuộc học nhóm hằng năm của HTX có thể lồng ghép vào đó một buổi tập huấn “nhận diện tin giả, kiểm chứng thông tin” tiếp cận tới một lúc 8 triệu người.

Luật Hợp tác xã 2023 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2024) đã củng cố vị thế pháp lý của khu vực này và tạo nền tảng cho việc đa dạng hóa hoạt động của HTX, không chỉ trong kinh tế mà còn cả trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội và giáo dục cộng đồng. Đây là cơ sở để các HTX chính thức đưa nội dung giáo dục kỹ năng số, văn hóa sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm vào các chương trình hoạt động của mình một cách hợp pháp và bền vững.

Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đã chủ động tập huấn và phổ biến kỹ năng số trong khuôn khổ Chương trình chuyển đổi số HTX, gắn kết với các hoạt động hỗ trợ kỹ thuật số cho nông dân. Trong giai đoạn 2024–2025, hơn 1.200 cán bộ quản lý HTX các cấp được đào tạo về kỹ năng số và an toàn thông tin, tạo ra lực lượng nòng cốt có thể nhân rộng kiến thức đến các thành viên trong cộng đồng.

Khu vực kinh tế tập thể đang nỗ lực phát huy vai trò không chỉ trong phát triển kinh tế mà còn trong xây dựng cộng đồng vững mạnh trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng. Các hợp tác xã, quỹ tín dụng nhân dân và các tổ chức kinh tế tập thể đang tạo ra những “điểm quy tụ cộng đồng” mà ở đó người dân có thể tiếp cận thông tin chính thống và được giải đáp thắc mắc một cách chân thành, gần gũi. Đó chính là cách “phủ xanh” không gian thông tin từ dưới lên.”

Bà Cao Xuân Thu Vân Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam

Mô hình này đã phát huy hiệu quả được kiểm chứng tại một số địa phương. Tại Tuyên Quang, các HTX nông nghiệp ở Đồng Văn và Mèo Vạc là nơi nhiều thông tin về chuyển đổi số trong nông nghiệp và kỹ năng phân biệt tin giả được truyền đạt trực tiếp qua các buổi sinh hoạt thành viên. Tại Đắk Lắk, một số HTX cà phê đã đưa việc xử lý thông tin giả về các chính sách nông nghiệp vào chương trình tập huấn kỹ thuật, sau khi phát hiện nhiều thành viên bị thiệt hại kinh tế do tin theo thông tin sai lệch về giá cà phê bị thao túng trên mạng xã hội.

MẶT TRẬN TỔ QUỐC VÀ THẾ TRẬN LÒNG DÂN TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

Nếu khu vực HTX là mạng lưới kinh tế cộng đồng ở cơ sở, thì Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là mạng lưới chính trị-xã hội đi kèm. Hai mạng lưới này, khi vận hành cùng nhau, tạo ra một “lưới phòng thủ” hai tầng của không gian thông tin tại cấp cơ sở.

Theo Báo cáo chính trị của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trình Đại hội XI nhiệm kỳ 2026-2031, hệ thống Mặt trận đã “đấu tranh, phản bác các thông tin xuyên tạc, quan điểm sai trái, xấu, độc của các thế lực thù địch” trên không gian mạng như một nhiệm vụ chính thức trong chương trình hành động giai đoạn 2024-2026. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên đã “chủ động tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện Phong trào Bình dân học vụ số” gắn với việc chuyển đổi số trong xây dựng nông thôn mới. Song song đó, Mặt trận đã triển khai nền tảng “Mặt trận số”; vận hành Phần mềm nắm bắt tình hình dư luận trên không gian mạng tại dlxh.mattranso.vn và triển khai hệ thống rút gọn link mattranso.vn, tất cả là công cụ số phục vụ công tác giám sát dư luận và phản hồi thông tin kịp thời.

Để đo lường hiệu quả, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Bộ Nội vụ đã khảo sát 36.525 người dân tại 195 đơn vị hành chính cấp huyện (thời điểm năm 2024). Kết quả chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước đạt trung bình 83,94%, tăng 1,28% so với năm 2023. Chỉ số này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi hành chính, nó là một trong những nền tảng bền vững nhất chống lại tin giả, khi người dân tin vào chính quyền, họ sẽ tự khắc hướng về phía thông tin chính thống.

Một chương trình đáng chú ý trong Báo cáo là “Nắm chắc tình hình nhân dân, dự báo đúng, kịp thời các vấn đề phức tạp có thể phát sinh” nhằm “chủ động phòng ngừa, cảnh báo sớm” và góp phần “xử lý từ sớm, từ xa, từ cơ sở các vụ việc phức tạp”. Trong nhiệm kỳ 2026-2031, Mặt trận đặt mục tiêu: 100% Ủy ban MTTQ Việt Nam, các tổ chức chính trị-xã hội triển khai cổng "Mặt trận số" tiếp nhận kiến nghị 24/7; 100% xã, phường thiết lập trang mạng xã hội tương tác trực tiếp với người dân; hàng năm tổ chức “Tháng nghe dân nói” ở tất cả các cấp.

Một mục tiêu cụ thể khác có ý nghĩa quan trọng với công tác thông tin, Mặt trận sẽ xây dựng “Bộ chỉ số niềm tin xã hội cấp tỉnh”, được đánh giá độc lập và công bố hàng năm. Đây là cơ chế có tổ chức để đo lường một thứ quan trọng nhất nhưng thường khó đo nhất là lòng tin của nhân dân. Khi niềm tin được đo bằng số liệu thực chất, thế trận lòng dân mới có thể được củng cố có mục tiêu rõ ràng.

NỀN MÓNG CỦA MỌI THẾ TRẬN LÀ LÒNG TIN CỦA NHÂN DÂN

Suy cho cùng, mọi cuộc đấu tranh trên không gian mạng đều quy về một điểm tựa căn bản là lòng tin của nhân dân. Và lòng tin đó không xuất hiện tự nhiên; nó phải được gieo trồng, chăm bón, bảo vệ mỗi ngày.

Tin giả có thể ồn ào, nhưng không bền. Luận điệu xuyên tạc có thể sắc nhọn, nhưng không đứng vững lâu dài nếu cộng đồng có đủ sức đề kháng. Sự kích động có thể bùng lên rất nhanh, nhưng sẽ tự triệt tiêu nếu vấp phải một xã hội được trang bị thông tin đúng, lập luận chắc chắn và bản lĩnh chính trị vững vàng.

Và cái gì xây dựng được lòng tin đó? Không phải thông điệp hoành tráng, không phải màn hình LED ngoài trời, không phải chiến dịch truyền thông quy mô lớn mà sau đó im lặng. Lòng tin được bù đắp từ tính chính xác của thông tin; từ sự chân thành trong cách nói; từ thái độ lắng nghe nhân dân; từ khả năng phản hồi kịp thời; từ sự nhất quán giữa điều được tuyên truyền với điều diễn ra trong đời sống.

Chính vì vậy, Phương hướng của Mặt trận Tổ quốc nhiệm kỳ 2026-2031 nhấn mạnh phương châm hoạt động “Gần dân, hiểu dân, trọng dân, vì dân” và mục tiêu “khi dân cần Mặt trận có, khi dân khó Mặt trận sẵn sàng tham gia”. Đây chính là cách để không gian thông tin chính thống không chỉ “rộng” mà còn “gần”, đúng nơi người dân cần, đúng lúc người dân hỏi.

Mặt trận đã thực hiện tốt vai trò lắng nghe, tập hợp, phản ánh ý kiến, kiến nghị của nhân dân; tăng cường hoạt động giám sát, phản biện xã hội, tham gia phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đoàn kết, gắn bó với đồng bào các dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam ở nước ngoài; kêu gọi, vận động các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước đồng hành cùng Đảng, Nhà nước giúp đỡ người nghèo, cứu trợ thiên tai, phòng chống dịch bệnh, góp phần đảm bảo an sinh xã hội, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, giảm nghèo bền vững;… vận hành "Cổng Mặt trận số" tiếp nhận 24/7 ý kiến của nhân dân nhằm số hóa công tác Mặt trận”

Bà Bùi Thị Minh Hoài, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Hội nghị lần thứ năm khóa X, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam ngày 7/11/2025

KHI MỖI NGƯỜI TRỞ THÀNH “NGƯỜI GIEO HẠT”

Trong kỷ nguyên số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không còn là nhiệm vụ của riêng cơ quan chức năng hay lực lượng chuyên trách. Đó là trách nhiệm của từng cán bộ đảng viên khi đăng một bài viết; của từng người làm báo khi viết một dòng tít; của từng giáo viên khi trả lời câu hỏi của học sinh về một sự kiện thời sự; của từng thành viên HTX khi quyết định chia sẻ hay không chia sẻ một thông tin trong nhóm Zalo của cộng đồng; của từng người trẻ khi chọn nội dung mình đăng lên trang cá nhân.

Tư duy “Hiểu - Nghĩ - Chọn” cần được thấm vào thói quen hằng ngày. Hiểu cơ chế vận hành của thông tin và thuật toán để không bị dẫn dắt mù quáng; Nghĩ để tạo độ trễ tư duy, kiểm chứng nguồn tin thay vì phản ứng cảm xúc tức thời; Chọn đứng về phía giá trị đúng đắn trong mỗi lần chia sẻ. Đó cũng chính là Tỉnh táo - Kiểm chứng - Trách nhiệm; là ba nấc thang của một “công dân số” có trách nhiệm trong thời đại số.

Nhưng trách nhiệm cá nhân không có nghĩa là đơn độc chống đỡ với cả một hệ thống tấn công. Trách nhiệm đó có ý nghĩa khi nó được thực hiện trong một “hệ sinh thái hỗ trợ”: nơi mà thông tin chính thống luôn có sẵn và dễ tiếp cận; nơi mà người dân có thể đặt câu hỏi và được giải đáp; nơi mà việc kiểm chứng thông tin được khuyến khích và khen ngợi, không bị coi là “quá cẩn thận” hay “thời gian”. Hệ sinh thái đó được cấu thành từ sự phối hợp giữa báo chí chính thống, MTTQ, khu vực HTX, hệ thống giáo dục,... và các cơ quan quản lý.

Không gian số đã trở thành môi trường hình thành nhận thức chủ yếu, đòi hỏi công tác tư tưởng phải chuyển mạnh sang mô hình “dẫn dắt - tương tác - phản hồi - điều chỉnh”, trong đó dữ liệu lớn và phân tích xã hội theo thời gian thực đóng vai trò nền tảng… Trong xã hội số, thông tin từ người dân không chỉ là nguồn tham khảo mà phải trở thành một thành tố trong quá trình hoạch định chính sách. Việc thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý và phản hồi ý kiến Nhân dân một cách bài bản không chỉ nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng mà còn góp phần củng cố niềm tin và sự đồng thuận xã hội.”

Ông Nguyễn Minh Chung Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể Trung ương Hội thảo khoa học quốc gia “Chiến lược công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số” ngày 5/5/2026

Loạt bài này bắt đầu từ cánh đồng số đang bị cỏ dại xâm chiếm, qua các biện pháp “Xây”, cấu trúc liên hoàn của thế trận, và kết thúc bằng một thông điệp duy nhất: cánh đồng số sẽ xanh hay cằn khô không phụ thuộc vào một thế lực nào mà phụ thuộc vào từng người trong chúng ta.

Xây dựng thế trận thông tin liên hoàn, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, dùng thông tin chính thống “phủ xanh” không gian mạng vì vậy không chỉ là một giải pháp truyền thông. Đó là một công việc vun trồng niềm tin, chăm bón tinh thần xã hội, gìn giữ sự trong lành của đời sống tư tưởng trong thời đại số. Và xa hơn, đó là cách mà một dân tộc chủ động bảo vệ chính mình bằng trí tuệ, bản lĩnh, tổ chức, công nghệ, sự thật và bằng niềm tin không gì lay chuyển nổi vào con đường mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn.

Cánh đồng số đang chờ những người gieo hạt.

———

Hết loạt bài “Phủ xanh" không gian mạng bằng sức mạnh của thế trận thông tin (4 bài)

Bài 1: Khi cỏ dại chiếm đất cánh đồng số

Bài 2: Gieo trước khi diệt cỏ, bí quyết của chiến lược “Xây”

Bài 3: Thế trận liên hoàn, mọi mắt xích đều kết nối

Bài 4: Từng hạt giống tạo nên cánh đồng xanh

Thùy Trang