“Có đơn hàng nhưng tôi không dám làm…”, bà Tạ Hiền, Giám đốc Công ty Red River Exim chia sẻ với phóng viên VnBusiness bên lề một hội thảo về xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường xuất khẩu.

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp đang nỗ lực tìm kiếm thị trường, tìm kiếm đơn hàng, chia sẻ của bà Hiền khiến nhiều người không khỏi ngạc nhiên. Thế nhưng, đây lại là thực tế với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) trong lĩnh vực nông nghiệp hiện nay.

Thị trường còn nhu cầu nhưng doanh nghiệp không dám ký hợp đồng

Những năm qua, Red River Exim đã xuất khẩu các mặt hàng gia vị như quế, hoa hồi, gừng, nghệ sang nhiều thị trường như Bangladesh, Đài Loan (Trung Quốc). Doanh nghiệp cũng đã tiếp cận và có đơn hàng từ Trung Đông, tuy nhiên xung đột địa chính trị khiến doanh nghiệp phải tạm dừng xuất khẩu sang khu vực này.

Để thích ứng, lãnh đạo doanh nghiệp đã quyết định chuyển hướng sang tiếp cận những thị trường gần như Trung Quốc, Malaysia, Philippines và các nước Đông Nam Á khác nhằm giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian vận chuyển và thuận lợi hơn trong giao thương.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của Red River Exim thời điểm này, theo chia sẻ từ nữ giám đốc, không nằm ở việc tìm khách hàng. “Nhu cầu của thế giới rất nhiều, đơn hàng cũng có, nhưng mình không dám làm”, bà Hiền kể.

Điều khiến doanh nghiệp e ngại nhất chính là sự ổn định của chất lượng sản phẩm. Nhiều thị trường xuất khẩu hiện nay yêu cầu tiêu chuẩn, hàng rào kỹ thuật nghiêm ngặt nhưng doanh nghiệp đang thiếu thiếu nguồn nguyên liệu đạt chuẩn. Nỗi lo thường trực ấy khiến có thời điểm, chủ doanh nghiệp rơi vào tình thế hợp đồng tìm đến cũng không dám ký, bởi một lô hàng không đạt, bị tiêu huỷ hoặc trả về, không chỉ gây thiệt hại tài chính mà còn đánh mất uy tín với đối tác.

“Không ít doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang Đài Loan nhưng hàng đến nơi bị tiêu hủy vì không đáp ứng quy định kiểm soát biên giới. Điều đó khiến doanh nghiệp rất sợ", bà Hiền nói.

Không riêng Red River Exim, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, thậm chí là doanh nghiệp lớn, cũng vẫn gặp khó khăn trong việc tìm nguồn nguyên liệu chất lượng, đáp ứng yêu cầu. Thực trạng quy trình canh tác nhỏ lẻ, chưa đồng nhất; kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hay quy trình sau thu hoạch còn nhiều hạn chế khiến chất lượng nguyên liệu không ổn định, dẫn đến rủi ro rất lớn khi xuất khẩu.

Một điểm nghẽn khác với doanh nghiệp là năng lực chế biến. Doanh nghiệp nhận thức rõ, nhiều thị trường hiện chỉ nhập nguyên liệu thô từ Việt Nam rồi chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. “Công nghệ chế biến của họ rất tốt. Mình gần như chỉ là khu vườn cung cấp nguyên liệu”, bà Hiền nói.

Điều đó đồng nghĩa với việc giá trị lớn nhất của chuỗi sản xuất vẫn nằm ở nước ngoài. Muốn thay đổi, doanh nghiệp phải đầu tư nâng cấp nhà xưởng , dây chuyền chế biến, hệ thống quản lý chất lượng, kho bảo quản, công nghệ sấy, đóng gói… Nhưng với SME, đây là khoản đầu tư rất lớn.

Chưa kể, doanh nghiệp còn phải gánh những khoản chi phí không nhỏ khác để đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. “Chỉ riêng một mẫu kiểm nghiệm tại tổ chức chứng nhận quốc tế như SGS đã tốn khoảng 12 triệu đồng”, bà Hiền nói.

Không chỉ chi phí cao, thời gian chờ kết quả cũng kéo dài. Có thời điểm phòng lab quá tải, doanh nghiệp phải chờ tới 30 ngày làm việc. Nếu mẫu không đạt, doanh nghiệp phải làm lại từ đầu. Điều này cho thấy rõ hiện trạng Việt Nam vẫn thiếu các phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế, chuyên gia tư vấn và các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật dành cho doanh nghiệp nhỏ. 

Trong khi đó, khả năng tiếp cận vốn của nhóm doanh nghiệp này vẫn còn hạn chế.

“Với doanh nghiệp lớn, họ có nguồn lực đầu tư nhiều, tiền cũng phải đi vay và vẫn phải trả lãi, gánh nợ rất nhiều. Với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, mình cũng phải đi những bước chắc chắn, nhưng tất cả đều cần tiền. Thậm chí, doanh nghiệp lớn ít ra còn có lợi thế vay, còn với doanh nghiệp nhỏ, khả năng tiếp cận vốn khó hơn nhiều”, nữ doanh nhân chia sẻ.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) là xương sống của khu vực tư nhân, chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp và đang đóng góp đáng kể vào việc làm, đầu tư và tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, những câu chuyện như của Red River Exim cho thấy sức bật của khu vực này vẫn đang bị giới hạn bởi nhiều điểm nghẽn kéo dài. Ước mơ đưa sản phẩm Việt ra thế giới vẫn còn đó, nhưng khoảng cách giữa ước mơ và thực tế là hàng loạt rào cản mà doanh nghiệp đang gồng mình vượt qua.

Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp

Tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp diễn ra cuối tuần qua, các khó khăn, điểm nghẽn đã được chỉ ra, cùng với đó, nhiều kiến nghị, đề xuất cũng đã được đưa ra với mong muốn tạo môi trường thuận lợi hơn cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển.

Một nội dung đáng chú ý là đề xuất của ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, về việc cho phép Hiệp hội thí điểm các tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập đối với SME. Nếu được triển khai, đây có thể là cơ sở để các tổ chức tín dụng mạnh dạn cho vay dựa trên năng lực hoạt động thay vì phụ thuộc chủ yếu vào tài sản thế chấp.

Cũng liên quan đến vấn đề này, Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam đã kiến nghị mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho SME và doanh nghiệp khởi nghiệp thông qua cho vay dựa trên dòng tiền, hợp đồng, đơn hàng và dữ liệu kinh doanh. Các tổ chức tín dụng có thể dành 1 - 2% tổng dư nợ cho gói vốn này.

Ngoài vấn đề tín dụng, các doanh nghiệp cũng kiến nghị tháo gỡ hàng loạt điểm nghẽn về đất đai, đầu tư xây dựng và thủ tục hành chính. Nhiều ý kiến nhấn mạnh nếu các "điểm nghẽn" này tiếp tục kéo dài thì chi phí cơ hội sẽ ngày càng lớn, làm giảm năng lực cạnh tranh của khu vực tư nhân.

Ghi nhận những khó khăn, vướng mắc và đề xuất, cũng tại hội nghị này, Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện các chính sách nhằm bảo đảm khu vực tư nhân được tiếp cận bình đẳng về vốn, đất đai, đầu tư công, mua sắm công và các dự án hạ tầng. Đồng thời, Bộ cũng định hướng hỗ trợ doanh nghiệp SME chuẩn hóa quản trị, kế toán, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng để mở rộng quy mô, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. 

Đây cũng là hướng đi mà Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) khuyến nghị trong báo cáo mới công bố hồi cuối tháng 6, nghiên cứu kinh nghiệm phát triển khu vực tư nhân tại nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ và Estonia.

Theo ILO, các quốc gia thành công đều đã kết hợp sự lãnh đạo chiến lược của chính phủ với các cơ chế dựa trên thị trường để tạo ra môi trường thuận lợi cho sự tăng trưởng của doanh nghiệp. 

Đối với Việt Nam, ILO khuyến nghị tập trung vào 8 nhóm giải pháp trọng tâm, gồm cải thiện môi trường kinh doanh; mở rộng tiếp cận tài chính; thúc đẩy khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp SME với doanh nghiệp FDI; phát triển các doanh nghiệp đầu đàn trong nước; nâng cao năng lực tiếp cận thị trường và xuất khẩu; hỗ trợ chính thức hóa hộ kinh doanh và thúc đẩy phát triển kinh doanh bao trùm. Những khuyến nghị trên cũng phần nào phản ánh đúng những gì doanh nghiệp đang cần.

Quay trở lại câu chuyện của Red River Exim, giám đốc Tạ Hiền cho rằng, muốn giải quyết tận gốc vấn đề chất lượng để tự tin vươn ra thị trường quốc tế, doanh nghiệp phải xây dựng vùng nguyên liệu, trong đó liên kết chặt chẽ với các hợp tác xã và người nông dân. Nhưng đây lại là bài toán không dễ và doanh nghiệp không thể một mình giải được.

“Doanh nghiệp sẽ mang sản phẩm ra thị trường. Còn hợp tác xã phải quản lý được vùng trồng, giữ được chất lượng và cam kết với doanh nghiệp”, bà Hiến nói. Theo bà, nếu không có những hạt nhân thực sự tâm huyết từ hợp tác xã, cùng sự sát cánh, đồng hành từ chính quyền địa phương thì rất khó hình thành chuỗi liên kết bền vững.

Từ câu chuyện của một doanh nghiệp xuất khẩu nông sản có thể thấy điều doanh nghiệp mong muốn là một hệ sinh thái đủ mạnh để giúp họ kiểm soát chất lượng, tiếp cận công nghệ, giảm chi phí tuân thủ và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với quyết tâm mạnh mẽ của Chính phủ hiện nay, kỳ vọng khi những điểm nghẽn từng bước được tháo gỡ, những hỗ trợ đúng và trúng tiếp tục được triển khai, doanh nghiệp SME sẽ không chỉ là lực lượng đông đảo nhất của nền kinh tế mà còn có thể thực sự trở thành động lực quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Chúng ta cần khai thông vốn lưu động và chuyển sang tạo điều kiện cho doanh nghiệp vay theo dòng tiền, theo phương án kinh doanh. Hiện nay chủ yếu là doanh nghiệp lớn tiếp cận được vốn ngân hàng. 50% doanh nghiệp lớn trong điều tra của chúng tôi có thể tiếp cận được nguồn vốn này. Nhưng với SME, tỷ lệ này rất thấp, chỉ xung quanh 20 - 25%. Trong khi đây mới là lực lượng đông đảo nhất của nền kinh tế .

Ông Phạm Ngọc Thạch Phó Trưởng ban Pháp chế, Liên đoàn thương mại và công nghiệp Việt Nam

Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng hơn 5 triệu hộ kinh doanh chính là "xương sống" của nền kinh tế Việt Nam. Đây là lực lượng tạo ra phần lớn việc làm, duy trì sức sống kinh tế tại các địa phương và giữ vai trò ngày càng quan trọng trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy cải cách hành chính, hoàn thiện chính sách thuế và khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của khu vực này vẫn là tiếp cận vốn. Thiếu tài sản bảo đảm, hồ sơ tài chính chưa chuẩn hóa và năng lực quản trị dòng tiền còn hạn chế khiến nhiều doanh nghiệp và hộ kinh doanh khó tiếp cận tín dụng chính thức.

Bà Erin Steinhauer Trưởng Đại diện Quỹ châu Á tại Việt Nam

Tôi đề xuất Chính phủ xây dựng Chương trình quốc gia phát triển chuỗi cung ứng hàng Việt, liên kết xuyên suốt giữa sản xuất, chế biến, phân phối và tiêu dùng. Ban hành cơ chế khuyến khích và đặt hàng các doanh nghiệp lớn tham gia hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã thông qua tư vấn tiêu chuẩn chất lượng, chuyển giao công nghệ, chia sẻ hạ tầng logistics, kết nối tiêu thụ và phát triển chuỗi cung ứng. Qua đó, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa và mở rộng sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bà Nguyễn Thị Nga Quyền Chủ tịch Hội Doanh nhân Tư nhân Việt Nam, Chủ tịch BRG

Đỗ Kiều