Trong đề án điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia vừa được Chính phủ phê duyệt tháng 3/2016, ngoài điều chỉnh theo sự thay đổi của giá nhiên liệu, tỷ giá hối đoái, cơ cấu sản lượng điện phát, giảm bù chéo giữa các nhóm khách hàng, giữa các miền…, biểu giá bán điện tới đây sẽ được nghiên cứu thực hiện theo mùa và vùng.

Người dân có thêm quyền lựa chọn?

Theo cơ cấu nguồn điện tới năm 2020, thủy điện lớn, vừa và thủy điện tích năng chỉ còn chiếm khoảng 25,2% (hiện tại xấp xỉ 30%), nhiệt điện than tăng lên 49,3%, nhiệt điện khí 16,6%…

Tới năm 2025, nguồn thủy điện thậm chí còn giảm xuống 17,4% trong cơ cấu điện, trong khi nhiệt điện than tăng lên 55%… Chính vì thế, ngành điện đang tính tới việc sẽ áp dụng cách tính giá điện theo mùa.

Theo các chuyên gia ngành điện, tính giá điện theo mùa là cách tính sát với thực tế. Gs. Viện sĩ Trần Đình Long – Phó Chủ tịch Hội điện lực Việt Nam, cho biết: “Giá thành điện chịu ảnh hưởng lớn ở nguồn điện phát, trong khi đó, cơ cấu điện phát đang có sự thay đổi đáng lo ngại. Nguồn thủy điện giá rẻ đang thay đổi theo mùa. Vào mùa mưa, thủy điện chiếm phần lớn trong cơ cấu điện phát, giá điện có thể thấp. Mùa kiệt (mùa khô) ngành điện phải chạy điện than, khí, dầu nhiều giá thành điện sẽ cao hơn”.

Đồng tình với cách tính giá điện theo mùa, Ts Trần Viết Ngãi, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, cho rằng: “Việt Nam có bốn mùa trong đó hai mùa tương đối rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Điều chỉnh theo mùa là hợp lý, không thể đưa mức giá chung tính cho cả bốn mùa”

Ts Ngãi phân tích, vào mùa mưa, thủy điện dồi dào, tỷ trọng điện phát từ nguồn thủy điện giá rẻ tăng lên, nhiệt điện giảm xuống, lợi nhuận của EVN mùa mưa rất tốt. Vào mùa khô, khi phải phát hết công suất, huy động từ các nguồn chi phí lớn hơn như nhiệt điện than, khí…, giá thành sản xuất điện cũng đắt hơn.

Về mặt lý thuyết, giá bán điện mùa mưa có thể rẻ hơn và mùa khô đắt hơn. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng với cách tính điện giá bậc thang như hiện nay, ngành điện có thể lấy lãi cao của việc bán điện mùa mưa để bù vào mùa khô. Nhưng với bộ máy hoạt động còn cồng kềnh và chưa hiệu quả, sẽ chỉ có “lỗ” và “thiệt”, trong khi không thể cứ tăng giá điện một năm mấy lần với lý do bù đắp các chi phí.

Theo phân tích của các chuyên gia kinh tế, hiện nay, thủy điện chiếm cơ cấu nhỏ trong nguồn phát điện thì tính theo mùa mưa hay mùa khô cũng không còn là mấu chốt của vấn đề giá điện. Lúc này, giá thành điện phụ thuộc nhiều hơn vào dầu, than, khí và nguồn mua… chủ yếu từ Trung Quốc với giá ngày càng cao.

Như vậy, lo ngại cơ cấu tính giá mới, người dân có được thêm quyền lựa chọn dùng điện giá rẻ hơn hay vẫn phải thấp thỏm lo âu bởi đợt tăng giá điện trong tương lai không xa là có cơ sở.

Năm 2020, thủy điện lớn, vừa và thủy điện tích năng chỉ chiếm khoảng 25,2%

Cần minh bạch khi tính giá

Dù lãnh đạo ngành điện khẳng định EVN không có bất cứ đề xuất nào về việc xin điều chỉnh giá điện trong năm 2016, song với động thái đề xuất tính giá điện theo mùa vụ, người dân bắt đầu lo ngại, cứ mùa hè, họ phải sử dụng rất nhiều điện. Giá điện mùa hè áp cao hơn giá điện mùa đông thì các hóa đơn điện sẽ còn tăng khủng tới mức nào?!

Với lý do điều tiết giá điện hợp lý theo nguồn phát, yếu tố tiêu thụ, “nhà đèn” sẽ dùng giá điện cao để khống chế bớt nhu cầu tiêu dùng của dân một cách hợp lý nhất cho mình.

Lo lắng của người dân là có cơ sở bởi thực tế cho thấy từ năm 2009 đến nay, giá điện đã điều chỉnh tăng 8 lần, chưa giảm lần nào, riêng năm 2011 và năm 2012, điều chỉnh tăng hai lần; mức tăng mỗi lần là 5%. Tháng 3/2015, giá điện bình quân tăng 7,5%, lên 1.622,05 đồng/kWh (chưa bao gồm thuế VAT).

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cũng phải thừa nhận: “Dù áp dụng cách tính giá bán điện theo mùa thì chưa chắc vào mùa mưa, giá điện sẽ giảm bởi EVN có rất nhiều lý do để không giảm. Về lý thuyết, phải có nhiều người bán thì người dân mới được lựa chọn mua nhiều giá khác nhau, nhưng chỉ một mình EVN bán thì người dân làm gì có cơ hội để lựa chọn”.

Gs Trần Đình Long cũng đồng tình, cho rằng phải cân nhắc để có giá điện, nếu có tính theo mùa vụ cũng hợp lý, cân bằng lợi ích giữa EVN và người dân chứ không thể “trăm dâu đổ đầu dân”. EVN cần có lãi nhưng ở mức chấp nhận được, và nhất là người dân cũng có “đủ sức” để chi trả tiền điện

Có một thực tế là dù đề án bán điện theo mùa đã được Chính phủ phê duyệt, nhưng đến nay, EVN vẫn chưa có phương án về cách tính giá thủy điện, nhiệt điện than, nhiệt điện dầu tính riêng.

Hiện, EVN đang chiếm thị phần lớn nhất sẽ phải thực hiện theo hai cách bán. Bán riêng từng loại điện (thủy điện, nhiệt điện…) hoặc bán đổ đồng bình quân các loại điện.

Thanh Hoa