Tại hội thảo “Tái cơ cấu đầu tư công gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế xanh” ngày 24/11 do Viện Nghiên cứu kinh tế Trung ương (CIEM) tổ chức, các chuyên gia kinh tế khẳng định rằng tái cơ cấu đầu tư công vừa qua của Việt Nam vẫn còn quá chậm chạp, tồn tại nhiều vấn đề khó xử lý.

“Thuốc” chưa đúng “bệnh”

Ts. Vũ Đình Ánh, chuyên gia kinh tế, khi nhìn lại thực tế mấy năm qua từ khi nước ta thực hiện chủ trương tái cơ cấu đầu tư công, đã cho biết: Thực tế, tỷ trọng đầu tư của khu vực kinh tế nhà nước trong tổng vốn đầu tư toàn xã hội đã giảm xuống dưới 40% từ năm 2007 đến năm 2012, song lại quay về mức trên dưới 40% năm 2013-2014.

Ông Ánh cho biết thêm là trong suốt giai đoạn 1995-2012, tỷ trọng vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước trong tổng vốn đầu tư công liên tục chiếm tỷ trọng lớn nhất với trên 40%. Tuy nhiên, tỷ trọng chi đầu tư phát triển trong tổng chi ngân sách nhà nước đã giảm mạnh xuống dưới 20% từ năm 2014 và có thể cả trong năm 2015 do phải ưu tiên chi thường xuyên và chi trả nợ.

Với cơ cấu đầu tư công theo lĩnh vực, ông Ánh nhận xét: “Đặc điểm nổi bật cơ cấu đầu tư công theo ngành giai đoạn 2000-2013 là tập trung đầu tư vào cơ sở hạ tầng công trong khi vẫn duy trì tỷ lệ đầu tư cao vào lĩnh vực sản xuất kinh doanh trực tiếp và xuất hiện xu thế phân tán đầu tư công sang nhiều lĩnh vực khác”.

“Tái cơ cấu đầu tư công không gắn với thay đổi vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế. Sau 5 năm mà đổi mới thể chế hầu như vẫn dậm chân tại chỗ và ước mong “Nhà nước phải làm tốt chức năng kiến tạo phát triển” vẫn chưa thành hiện thực”, Ts. Ánh nói.

Ts.Nguyễn Tú Anh, Viện CIEM, cũng cho rằng hạn chế đầu tư công và tái cơ cấu đầu tư công mới chỉ dừng lại ở việc siết chặt kỷ luật đầu tư công, chưa có cơ chế phân bổ vốn đầu tư công về các chủ đầu tư theo cơ chế cạnh tranh; kỷ luật đầu tư công còn lỏng lẻo, thiếu những quy hoạch cứng…

“Nguy cơ lớn nhất là nợ công tăng cao và gây bất ổn vĩ mô. Tư duy Nhà nước can thiệp trực tiếp vào nền kinh tế thông qua đầu tư công vẫn còn hiện hữu, tỷ lệ thu ngân sách/GDP có xu hướng giảm”, Ts. Tú Anh phân tích.

Ví von đầu tư công tại Việt Nam giống như “người đang bị mắc rất nhiều bệnh và có những bệnh đã lây nhiễm sang người khác”. Ts. Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng CIEM, cho rằng: “Đầu tư công như người rất nhiều bệnh và có những loại bệnh đã lây sang người khác. Có người đang sử dụng đầu tư công như công cụ để trục lợi”.

Theo Ts. Cung, tại Việt Nam, liên quan đến đầu tư công, trách nhiệm giải trình chỉ trả lời “đúng quy trình” bất kể hệ quả xảy ra như nào, trong khi đó, “đúng quy trình” thực tế chỉ là hình thức. Có những khái niệm mà Việt Nam nói ra nhưng giải thích mãi thế giới mới hiểu, trong đó có cổ phần hoá và đầu tư công.

Đồng quan điểm, Ts. Đặng Đức Đạm cho rằng trong khi đầu tư công giống như “người mắc nhiều bệnh”, 10 năm qua, với chiến lược tái cơ cấu đầu tư công, cho thấy Việt Nam mới nhận biết được triệu chứng của con bệnh và mới điều trị được bằng thuốc giảm sốt, chưa xác định được nguyên nhân con bệnh và càng chưa chữa được bằng thuốc đặc hiệu.

Quy mô đầu tư công cần giảm về mức 10% GDP; cơ cấu lại đầu tư công theo nguyên tắc đầu tư công chỉ dành cho những ngành, những lĩnh vực mà đầu tư tư nhân không muốn và không thể đầu tư…

Nhà nước cần “dũng cảm” thay đổi?

Theo Ts. Vũ Đình Ánh, nguyên nhân là do tái cơ cấu đầu tư công không gắn với thay đổi vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế. Do vậy, thời gian tới, để đầu tư công thật sự hiệu quả, cần thay đổi vai trò của Nhà nước cho phù hợp với nền kinh tế thị trường, là tiền đề để tái cơ cấu đầu tư công và ngược lại, tái cơ cấu đầu tư công cũng góp phần tích cực thúc đẩy thay đổi vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế.

Ts.Ánh nêu quan điểm là cần cơ cấu lại đầu tư công gắn với cơ cấu lại ngân sách nhà nước và nợ công; quy mô đầu tư công cần giảm về mức 10% GDP cho phù hợp với điều kiện thực tế về kinh tế, thâm hụt NSNN và nợ công, trên cơ sở đó thực hiện cơ cấu lại đầu tư công theo nguyên tắc đầu tư công chỉ dành cho những ngành, những lĩnh vực mà đầu tư tư nhân không muốn và không thể đầu tư…

Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan lại cho rằng dư luận xã hội thường cho rằng tái cơ cấu đầu tư công và thay đổi vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế diễn ra chậm chạp có nguyên nhân rất cốt lõi từ tư duy và lợi ích của chính những người trong cuộc.

“Với trọng trách dẫn dắt sự phát triển của đất nước, Nhà nước cần dũng cảm thay đổi vai trò của mình, tập trung thực hiện vai trò kiến tạo sự phát triển, nhường lại cho thị trường và xã hội vai trò đầu tư thương mại và sẵn sàng để xã hội chung tay thực hiện một phần các dự án phục vụ mục đích công cộng, như hầu hết các nước trên thế giới đã và đang làm. Chỉ trên cơ sở đó mới có thể thực hiện tái cơ cấu đầu tư công, nếu không, tái cơ cấu đầu tư công sẽ không có phương hướng và đích để đi đến”, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan bình luận.

Trước đó, tại hội thảo quốc tế “Đổi mới dịch vụ công và chi tiêu công”, các chuyên gia quốc tế cũng cho rằng Việt Nam đang có nhiều cơ hội để chuyển đổi nhanh, mạnh từ cơ chế quản lý kinh tế cũ sang Nhà nước kiến tạo, phát triển; đó là dân số trẻ, hội nhập nhanh, ở trong khu vực kinh tế năng động, gia nhập nhiều sân chơi toàn cầu với xu hướng tự do hóa cao độ…

Điều này cho thấy các chuyên gia đều thống nhất nhận định, với trọng trách dẫn dắt sự phát triển của đất nước, Nhà nước cần dũng cảm thay đổi vai trò của mình, tập trung thực hiện vai trò kiến tạo sự phát triển, nhường lại cho thị trường và xã hội vai trò đầu tư thương mại và sẵn sàng để xã hội chung tay thực hiện một phần các dự án phục vụ mục đích công cộng – như hầu hết các nước trên thế giới đã và đang làm.

Lê Thúy