Ngay sau đó, Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas) đã lên tiếng đính chính thông tin trên. Theo Hiệp hội, bảng số liệu nhập khẩu hàng may mặc của EU năm 2015 mà Vitas đã đưa ra trước đó là đúng. Tuy nhiên, như Tiêu đề của bảng đã ghi rõ là thống kê hàng may mặc (HS61 HS62), trong khi thông tin lại có sự nhầm lẫn thành hàng dệt may (bao gồm tổng từ HS 50 – 63). Tức là dệt may Việt chỉ thua Campuchia ở một mã hàng may mặc.

Kỳ vọng có thành ảo vọng?

Vitas cho biết, trong năm 2014, tổng nhập khẩu hàng dệt may (HS 50-63) của EU từ Việt Nam là 2,53 tỷ Euro, tăng trưởng 21,31%; năm 2015 là 3,13 tỷ Euro, tăng trưởng 23,91%. Trong khi đó, tổng nhập khẩu hàng dệt may (HS 50-63) của EU28 từ Campuchia, năm 2015 là 2,97 tỷ Euro, tăng trưởng 31,64%.

Như vậy, tính tổng kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may vào EU thì Việt Nam vẫn duy trì kim ngạch xuất khẩu cao hơn Campuchia, đặc biệt là hiện tại Campuchia vẫn hưởng thuế suất ưu đãi 0% theo chương trình Everything But Arms (EBA) – GSP của EU dành cho nước kém phát triển, trong khi Việt Nam chỉ được hưởng GSP cho nước đang phát triển với thuế suất 9,6%.

“Nếu xét tiềm lực của ngành dệt may hai nước cũng như việc Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam-EU sẽ được ký kết, phê chuẩn và có hiệu lực, thì xuất khẩu dệt may của Việt Nam vào EU chắc chắn sẽ vượt trội so với Campuchia, hướng tới những đối thủ cạnh tranh lớn hơn như Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Bangladesh, và Trung Quốc”, Vitas khẳng định.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là Việt Nam liệu có tận dụng được lợi thế này trong tương lai hay không khi mà thực tế tốc độ tăng trưởng xuất khẩu dệt may của Việt Nam vào EU28 lại đang thua Campuchia (năm 2015, tăng trưởng của Việt Nam là 23,9%, trong khi Campuchia tăng trưởng 31,64%).

Bình luận về thông tin trên, tại lễ công bố sách Trắng năm 2016 diễn ra ngày 2/3, đại diện Phòng Thương mại châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), nêu ghi nhận rằng dù ngành hàng dệt may Việt Nam chỉ thua Campuchia ở một vài mặt hàng hay toàn bộ ngành hàng thì vấn đề năng lực cạnh tranh của DN dệt may Việt cũng cần phải suy ngẫm, để có thể tận dụng được các cơ hội mà Hiệp định thương mại tự do đem lại.

“Không chỉ là nâng cao năng lực cạnh tranh của từng DN, mà việc cải cách hành chính trong thời gian tới nhằm giảm chi phí hành chính, giảm gánh nặng cho DN là rất cần thiết”, vị đại diện EuroCham khuyến cáo.

Không chỉ với ngành hàng dệt may người ta mới có nghi ngại về những lợi thế từ các FTA, TPP đem lại, mà đối với mặt hàng gạo xuất khẩu, Việt Nam cũng đang đứng trước nguy cơ thua các nước trong khu vực. Theo Tổng cục Hải quan, năm 2015, Việt Nam xuất khẩu 6,586 triệu tấn gạo, với kim ngạch 2,803 tỷ USD, tăng về lượng nhưng giảm về giá trị.

Ông Bùi Huy Hoàng, Tham tán thương mại thương vụ Việt Nam tại Trung Quốc, cho rằng xuất khẩu gạo của Việt Nam qua Trung Quốc hiện chiếm tới 54% tổng số lượng gạo mà quốc gia này nhập khẩu, nhưng Việt Nam đang đối mặt với một đối thủ tiềm năng, đó là Campuchia.

Tuy quốc gia này mới tiến hành xuất khẩu gạo sang thị trường Trung Quốc vài năm gần đây, nhưng tốc độ tăng trưởng cao hơn Việt Nam.

Đặc biệt, xét trên cả quá trình tham gia thị trường, Việt Nam đã có 20 năm tham gia thị trường xuất khẩu gạo, Campuchia mới chỉ có 5 năm. Thế nhưng, gạo Campuchia đến nay đã có mặt ở 53 quốc gia khác nhau, và đã len lỏi được vào thị trường của các quốc gia khó tính như Mỹ, các nước EU.

Hiện tại, EU đang chiếm tới 60% lượng gạo xuất khẩu của Campuchia. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chỉ quanh quẩn với 10 thị trường chủ yếu là các nước có thu nhập trung bình và thấp thuộc châu Á, châu Phi.

Nếu không có sự thay đổi, ngay cả những mặt hàng được đánh giá là có lợi thế của Việt Nam như dệt may, da giày… sẽ nhường cơ hội của mình lại cho các DN FDI.

“Miếng ngon đãi khách”

Xét tổng thể tình hình xuất khẩu của các ngành, mới đây, theo Tổng cục Thống kê, tính chung hai tháng đầu năm, kim ngạch hàng hóa xuất khẩu ước đạt 23,7 tỷ USD, tăng 2,9% so với cùng kỳ năm 2015. Kim ngạch xuất khẩu một số mặt hàng chủ lực tăng so với cùng kỳ năm trước: Điện thoại và linh kiện; hàng dệt may; điện tử, máy tính và linh kiện; giày dép; gỗ và sản phẩm gỗ; thủy sản; gạo; rau quả.

Tuy nhiên, một số mặt hàng có kim ngạch giảm mạnh so với cùng kỳ năm trước: dầu thô giảm 63%; sắt thép giảm 21,3%; sắn và sản phẩm của sắn giảm 28,8%; hạt tiêu giảm 21,1%.

Vì vậy, theo phân tích của Bộ Công Thương, xuất khẩu của Việt Nam trong những năm qua tuy có tăng trưởng ấn tượng nhưng cũng bộc lộ nhiều nhược điểm: động lực tăng trưởng xuất khẩu mới chỉ dựa vào yếu tố đầu vào giá rẻ như tài nguyên, lao động, điện nước… xuất khẩu dựa vào những yếu tố như công nghệ, chất xám để tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm chiếm tỷ lệ rất thấp.

“Điều này đang đe doạ tới tính bền vững của xuất khẩu vì yếu tố giá rẻ sẽ không còn rẻ nữa hoặc sẽ cạn kiệt đi trong tương lai. Hơn nữa, những yếu tố này sẽ không còn là lợi thế cạnh tranh của Việt Nam nữa do bị cạnh tranh bởi các thị trường mới nổi như Myanmar, Campuchia, Lào…”, Bộ Công Thương đánh giá.

Cùng với đó, ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho biết là đang có tình trạng xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc vào một số nhóm hàng chính, đặc biệt là điện thoại di động, dệt may. Xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào một số loại sản phẩm mà còn phụ thuộc vào một số nhà cung cấp. Điều này tiềm ẩn rủi ro khi nhà cung cấp kia rời bỏ thị trường hoặc phá sản.

Cũng như nếu xét về cơ cấu xuất khẩu thì khu vực FDI là động lực tăng trưởng chứ không phải khu vực trong nước, khi khu vực FDI chiếm tới 2/3 giá trị xuất khẩu.

Trong khi đó, tại hội nghị tham tán các khu vực vừa mới được Bộ Công Thương tổ chức, cho thấy, các DN xuất khẩu đều nêu khó khăn là thiếu thông tin, thiếu thị trường đang là nguyên nhân cản đường hàng hóa xuất khẩu Việt Nam. Đại diện một DN cho biết, hiện nay, ngay cả những thông tin trên website của Bộ Công Thương vẫn chưa đáp ứng được nhiều cho hoạt động xuất khẩu.

Trong khi đó, nhận thấy lợi thế từ các FTA, TPP đem lại cho hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chảy vào Việt Nam ngày càng nhiều. Vì vậy, các chuyên gia cảnh báo, nếu không có sự thay đổi, ngay cả những mặt hàng được đánh giá là có lợi thế của Việt Nam như dệt may, da giày… sẽ nhường cơ hội của mình lại cho các DN FDI, cũng như tụt hậu so với các nước trong khu vực. 

Lê Thúy