Theo số liệu mới nhất từ giới chuyên gia quốc tế, hiện tổng tài sản của DNNN ở Việt Nam là 5.408,4 triệu tỷ đồng (tương đương 240 tỷ USD), cao gấp hơn 1,2 lần GDP nhưng hiệu quả đầu tư của khối DNNN vẫn thấp hơn khu vực tư nhân.

Sẽ có luật thúc đẩy cổ phần hoá?

Trên thực tế, như nhận định của ông Dag Detter, chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB), DNNN đang lấn át tỷ lệ về vốn và số dự án đầu tư so với khu vực tư nhân, nhưng tỷ lệ lợi nhuận/vốn đầu tư luôn thấp hơn 2 lần so với khu vực tư nhân.

Trong khi đó, với bản dự thảo mới đây, liên quan đến tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, Bộ Kế hoạch & Đầu tư (KH&ĐT) cho biết mục tiêu đến năm 2020 sẽ thoái toàn bộ vốn nhà nước khỏi các DN không thuộc ngành nghề nhà nước cần nắm giữ số cổ phần trên 50%.

Hơn nữa, sẽ giảm tỷ lệ nắm giữ cổ phần của nhà nước trong phần lớn doanh nghiệp có vốn nhà nước; giảm bớt các ngành nghề được quy định nhà nước cần nắm giữ đa số cổ phần.

Và, để tái cơ cấu DNNN thật sự hiệu quả, Bộ KH&ĐT sẽ thành lập cơ quan chuyên trách thực hiện quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu tại DNNN và phần vốn nhà nước tại DN trong năm 2017.

Ngoài ra, một đề xuất gây chú ý của Bộ KH&ĐT là cần ban hành Luật thúc đẩy cổ phần hóa DNNN nhằm luật hóa các quy định về cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước ra khỏi DN, bao gồm cơ quan chịu trách nhiệm thúc đẩy cổ phần hóa, lộ trình cổ phần hóa, mức độ thoái vốn và thời gian thực hiện đối với từng tập đoàn, tổng công ty nhà nước. Tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, nhất là về định giá doanh nghiệp, xử lý tài chính, công nợ, đất đai, chế độ đối với người lao động,… và ngăn ngừa thất thoát tài sản.

DNNN đang lấn át tỷ lệ về vốn và số dự án đầu tư so với khu vực tư nhân, nhưng tỷ lệ lợi nhuận/vốn đầu tư luôn thấp hơn 2 lần so với khu vực tư nhân

Bản dự thảo cũng đề xuất việc xây dựng tiêu chí và tiến hành phân loại từng doanh nghiệp nhà nước vào các nhóm: công ích, quốc phòng, an ninh và thương mại thuần túy. Để từ đó xây dựng tiêu chí đánh giá hoạt động và phương thức quản lý phù hợp đối với từng DN, tách bạch giữa nhiệm vụ cung cấp hàng hóa, dịch vụ công ích và nhiệm vụ kinh doanh.

Thực tế cho thấy, lộ trình cổ phần hóa DNNN hiện nay vẫn tiến hành chậm, thiếu thực chất, giá trị vốn nhà nước thu về từ tái cơ cấu chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng vốn nhà nước đầu tư tại các DN nên chưa đạt mục tiêu phân bổ lại nguồn lực của kinh tế nhà nước nói riêng, của nền kinh tế nói chung.

Tạo sân chơi bình đẳng

Tính luỹ kế từ năm 2012 đến tháng 10/2015, cả nước thoái được 16.450 tỷ đồng, thu về 22.870 tỷ đồng (bao gồm thoái vốn cả đầu tư ngoài ngành), chỉ tương đương 2% tổng giá trị sổ sách của vốn chủ sở hữu nhà nước tại các DNNN trong cùng thời kỳ.

Nhận định của WB cho rằng trong các năm 2013 – 2014, tốc độ cổ phần hóa này có tăng lên, nhưng số DN có từ 50% vốn nhà nước trở lên hầu như không giảm đáng kể. Cổ phần hóa DNNN không làm giảm sự can dự của Nhà nước vào nền kinh tế vì quan hệ thân hữu giữa DN với quan chức nhà nước vẫn tiếp tục được duy trì ngay cả khi DN đã được cổ phần hóa.

Như nhận xét về công tác cổ phần hoá DNNN của PGs.Ts Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, về công tác cổ phần hoá 143 DNNN cách đây 2 năm cho thấy tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ là 90%. Điều này, theo ông Thiên, nó không có ý nghĩa trong việc tái cơ cấu DNNN.

Giới chuyên gia cho rằng một số DN về thực chất chỉ là chuyển đổi từ DNNN sang công ty cổ phần khi tỷ lệ bán cổ phần ra cho tư nhân rất nhỏ; hoặc không có các nhà đầu tư chiến lược đủ mạnh để thay đổi cơ chế quản trị DNDN; hoặc các đối tác mua cổ phần lại là DNNN. Như vậy, rõ ràng, nếu xét riêng là các DN cổ phần nhưng nếu xét chung trong hệ thống sở hữu chéo nhau giữa các DN này thì cả nhóm lại là DNNN.

Nói về việc tái cơ cấu DNNN (khu vực DN vốn bị cho là kém hiệu quả và gây ảnh hưởng trên diện rộng), trong quan niệm của chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, là cần phải cải cách toàn diện và tạo sân chơi bình đẳng. Điều đó đòi hỏi cần ban hành chính sách sở hữu DNNN với những mục tiêu rõ ràng, tập trung trước hết vào tối đa hoá hiệu quả của nguồn vốn nhà nước.

Theo bà Phạm Chi Lan, có ba khía cạnh của các biện pháp cải cách để tái cơ cấu DNNN. Thứ nhất là áp dụng nguyên tắc thị trường đối với DNNN. Theo đó, cần ràng buộc ngân sách cứng, báo cáo tài chính của DNNN phải đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kỷ luật tài chính, giảm danh mục các DNNN.

Biện pháp thứ hai là quản trị DNNN cần phải tốt. Nhất là vai trò cổ đông nhà nước tại các DNNN và đặc biệt cần tránh can thiệp hành chính vào DNNN trên cơ sở sở hữu. Biện pháp thứ ba là cần tạo sân chơi bình đẳng cho tất cả các DN, cả công, tư, nước ngoài hoặc trong nước.

Thế Vinh