Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định về giao dịch điện tử trên thị trường chứng khoán với nhiều điểm mới liên quan đến xác thực giao dịch trực tuyến. Đáng chú ý, cơ quan soạn thảo đề xuất áp dụng xác thực sinh trắc học đối với một số giao dịch như mua bán chứng khoán trực tuyến, rút hoặc chuyển tiền từ 10 triệu đồng trở lên.

Từ “hậu kiểm” sang kiểm soát ngay từ đầu vào

Theo dự thảo, hệ thống sẽ yêu cầu xác thực “ít nhất đối với giao dịch đầu tiên của mỗi phiên đăng nhập của khách hàng”. Nhà đầu tư có thể được xác thực thông qua đối chiếu dữ liệu sinh trắc học với căn cước công dân gắn chip, VNeID hoặc cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Đây được xem là bước đi nhằm chuẩn hóa giao dịch điện tử trên thị trường chứng khoán, đồng thời tăng khả năng kiểm soát các hành vi gian lận, thao túng thông qua tài khoản không chính danh.

Theo Bộ Tài chính, hiện phần lớn công ty chứng khoán đã triển khai eKYC và nhiều hình thức xác thực điện tử như OTP, chữ ký số hoặc sinh trắc học trong quá trình mở tài khoản và giao dịch trực tuyến. Việc bổ sung yêu cầu xác thực sinh trắc học vào khung pháp lý thống nhất được kỳ vọng sẽ nâng cao tính bảo mật, minh bạch và hỗ trợ công tác giám sát thị trường.

Ông Nguyễn Quang Huy, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Trãi, nhận định việc tăng cường xác thực sinh trắc học phản ánh xu hướng dịch chuyển từ mô hình giám sát “hậu kiểm” sang kiểm soát ngay từ đầu vào hệ thống.

Theo ông Huy, thay vì chỉ phát hiện giao dịch bất thường sau khi đã phát sinh, cơ chế xác thực mới giúp nâng cao mức độ an toàn ngay từ khâu truy cập và thực hiện lệnh, tiệm cận chuẩn vận hành của các thị trường tài chính số hiện đại.

Ở góc nhìn quản lý rủi ro, ông Bùi Nguyên Khoa, Phó Giám đốc Trung tâm Phân tích Nghiên cứu, Chứng khoán BIDV (BSC), cho rằng trước đây việc mở tài khoản chứng khoán khá thuận tiện, dẫn tới nguy cơ tồn tại tình trạng giao dịch không đúng chủ sở hữu trong một số trường hợp.

“Việc gắn giao dịch với dữ liệu sinh trắc học giúp bảo đảm nguyên tắc ‘đúng người, đúng tài khoản’, hạn chế tình trạng sử dụng nhiều tài khoản liên quan hoặc tài khoản không chính danh để thao túng cung cầu”, ông Khoa nói.

Theo các chuyên gia, khi dữ liệu định danh gắn chặt với cá nhân thực, khả năng gian lận qua tài khoản ảo hoặc tài khoản mượn sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, điều này cũng giúp cơ quan quản lý dễ dàng hơn trong việc giám sát dòng tiền và phát hiện các hành vi giao dịch bất thường trên thị trường.

“Chậm vài giây cũng có thể là chi phí”

Dù đồng tình với mục tiêu tăng bảo mật, nhiều ý kiến cho rằng việc áp dụng sinh trắc học trong chứng khoán cần được thiết kế phù hợp với đặc thù giao dịch tốc độ cao của thị trường.

Ông Nguyễn Kim Long, Giám đốc Luật và Kiểm soát Tuân thủ, Công ty Chứng khoán SSI, nhấn mạnh giao dịch chứng khoán có bản chất khác với giao dịch ngân hàng thông thường.

“Chậm vài giây trong chuyển tiền thường chỉ là bất tiện, nhưng chậm vài giây khi đặt lệnh – nhất là lúc thị trường biến động mạnh – có thể thành trượt giá, lỡ cơ hội, hoặc không khớp. Đây là chi phí kinh tế”, ông Long phân tích.

Theo ông Long, nếu yêu cầu xác thực sinh trắc học ở mỗi phiên đăng nhập, độ trễ có thể phát sinh do mạng internet, thiết bị, điều kiện ánh sáng hoặc lưu lượng truy cập tăng cao. Vì vậy, cơ quan quản lý nên ưu tiên xác thực tại điểm đăng nhập, hoặc khi phát hiện thiết bị lạ, thay vì áp dụng cứng nhắc với mọi phiên giao dịch.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư kiêm Phó Giám đốc Khối Kinh doanh Chứng khoán, Công ty Chứng khoán An Bình (ABS), cho rằng đề xuất này có thể giúp hạn chế tình trạng “mượn” tài khoản để thao túng cổ phiếu, vốn đã từng xuất hiện trong nhiều vụ việc bị xử lý thời gian qua.

Tuy nhiên, ông Minh lo ngại nếu mỗi lần mở lại ứng dụng đều phải quét khuôn mặt, nhà đầu tư có thể gặp bất tiện, đặc biệt trong bối cảnh nhiều ứng dụng chứng khoán tự động đăng xuất sau thời gian ngắn không sử dụng.

“Nếu hệ thống nhận diện chậm hoặc xảy ra lỗi, nhà đầu tư có thể bỏ lỡ cơ hội giao dịch”, ông Minh nói.

Sinh trắc học sẽ làm 'lộ sáng' các tài khoản ma

100% tài khoản thanh toán cá nhân đã được đối chiếu sinh trắc học

Theo vị chuyên gia này, khác với ngân hàng – nơi xác thực sinh trắc học thường áp dụng cho giao dịch chuyển tiền giá trị lớn – thị trường chứng khoán rất khó đặt ngưỡng xác thực theo giá trị tài sản do NAV của nhà đầu tư biến động liên tục.

Vì vậy, ông đề xuất cơ quan quản lý có thể áp dụng trước với các tài khoản sử dụng margin hoặc giảm tần suất xác thực xuống còn một lần mỗi ngày thay vì mỗi lần đăng nhập.

Một trong những vấn đề được nhắc tới nhiều nhất là sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ giữa các công ty chứng khoán.

Theo ông Nguyễn Kim Long, với các công ty có lượng tài khoản lớn, việc triển khai xác thực sinh trắc học không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn liên quan đến tích hợp API, kết nối cơ sở dữ liệu, truyền thông và hỗ trợ khách hàng cập nhật thông tin.

“Nếu không có lộ trình hợp lý, rủi ro không chỉ dừng ở áp lực cho doanh nghiệp mà còn gây ‘tắc’ trực tiếp ở phía nhà đầu tư”, ông Long cảnh báo.

Chuyên gia kinh tế, TS Lê Bá Chí Nhân cũng cho rằng thách thức lớn nằm ở tính đồng bộ giữa các công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký và hệ thống dữ liệu định danh quốc gia.

Theo ông Nhân, các công ty chứng khoán quy mô nhỏ có thể chịu áp lực đáng kể về chi phí đầu tư hạ tầng công nghệ, bảo mật dữ liệu và nâng cấp hệ thống. Trong khi đó, nếu quy trình xác thực chưa được tối ưu, trải nghiệm người dùng sẽ bị ảnh hưởng, đặc biệt với nhà đầu tư lớn tuổi hoặc ở khu vực có hạ tầng số chưa đồng đều.

Đại diện Chứng khoán Pinetree đề xuất lộ trình triển khai theo từng giai đoạn. Giai đoạn đầu có thể ưu tiên áp dụng với các trường hợp rủi ro cao như đăng nhập từ thiết bị lạ, truy cập bất thường hoặc giao dịch rút/chuyển tiền giá trị lớn. Sau đó, hệ thống mới mở rộng dần theo mức độ rủi ro của từng loại giao dịch.

Theo các chuyên gia, sinh trắc học có thể là lớp bảo vệ quan trọng giúp thị trường chứng khoán tiến gần hơn tới chuẩn vận hành số hiện đại. Tuy nhiên, đây không phải “liều thuốc vạn năng” cho mọi vấn đề.

Để phát huy hiệu quả, giải pháp này cần đi kèm với hạ tầng công nghệ ổn định, cơ chế giám sát giao dịch thông minh và lộ trình triển khai đủ linh hoạt nhằm bảo đảm mục tiêu kép: tăng an toàn nhưng không làm gián đoạn nhịp giao dịch của thị trường.

Thanh Hoa