Đây không chỉ là cuộc di chuyển thuần túy về mặt địa lý, mà là một cuộc tái cấu trúc không gian đô thị quy mô lớn, kết hợp đồng bộ giữa việc quy hoạch hệ thống cụm công nghiệp ngoại vi với các chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ, chuyển đổi nghề nghiệp cho người lao động, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Áp lực môi trường

Nhiều năm qua, sự tồn tại của các nhà máy, xưởng sản xuất cũ nằm sâu trong nội đô đã khiến Hà Nội đứng trước áp lực về hạ tầng và môi trường.

Sự cố cháy lớn bùng phát tại khu xưởng rộng 6.000 m2 của Công ty Bóng đèn Phích nước Rạng Đông ở quận Thanh Xuân (cũ) vào năm 2019 là một minh chứng về nguy cơ mất an toàn cháy nổ và độc hại môi trường của các cơ sở công nghiệp nội đô.

Dù không gây thiệt hại về người nhưng vụ cháy đã thiêu rụi hàng triệu bóng đèn, gây tổn thất kinh tế trực tiếp khoảng 150 tỷ đồng. Đáng lo ngại hơn, bộ ngành chức năng dù xác định các chất độc hại không vượt chuẩn nhưng vẫn ghi nhận nồng độ thủy ngân quanh khu vực ở mức cao, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tâm lý của hàng trăm người dân.

Không chỉ ở nội đô, tại khu vực ngoại thành, áp lực môi trường từ các làng nghề truyền thống cũng đang ở mức báo động. Theo thống kê, toàn thành phố có khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề. Đến nay, khoảng 100 làng nghề, làng có nghề của Hà Nội đã tham gia OCOP với 929 trên tổng số 3.463 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên.

Hà Nội cũng hiện có 55 điểm du lịch và khu du lịch cấp thành phố, trong đó 26 điểm gắn với làng nghề và 7 làng nghề được công nhận là điểm du lịch làng nghề. Các làng nghề đã tạo việc làm, thu nhập và đóng góp chung vào phát triển kinh tế, văn hoá Thủ đô.

Tuy nhiên, theo Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, bà Hà Thị Vinh, nhiều cơ sở sản xuất trong làng nghề vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, thiếu nguồn lực đầu tư cho hệ thống hạ tầng xử lý nước thải và khí thải tập trung. Việc này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường, mà còn làm chậm tiến trình phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải tách bạch không gian sống của người dân ra khỏi không gian sản xuất công nghiệp thông qua một chiến lược di dời bài bản và dài hạn.

Lộ trình phân bổ các cực tăng trưởng công nghiệp mới

Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề, Hà Nội đã tích hợp giải pháp di dời vào Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn dài hạn 100 năm.

Theo định hướng quy hoạch được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội, sau năm 2030, thành phố sẽ hình thành mạng lưới gồm 198 cụm công nghiệp với tổng diện tích lên tới 7.296 héc-ta. Trong đó, thành phố xác định lộ trình thực hiện rất cụ thể dựa trên tính kế thừa: giữ nguyên quy mô của 73 cụm công nghiệp hiện hữu, thực hiện mở rộng và quy hoạch lại 71 cụm để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất, đồng thời phát triển mới 54 cụm công nghiệp tiềm năng tại các khu vực ngoại vi. Định hướng phát triển mới sẽ ưu tiên các cụm công nghiệp chuyên ngành, gắn liền với lợi thế của các làng nghề truyền thống để tạo không gian sản xuất tập trung, an toàn.

Không gian công nghiệp mới của Hà Nội được phân bổ một cách khoa học theo mô hình các cực tăng trưởng cụ thể, đóng vai trò là "bến đỗ" cho các cơ sở thuộc diện di dời.

Tại cực phía Bắc và Tây Bắc, trọng tâm là khu vực Sóc Sơn và Đông Anh, thành phố định hướng phát triển thành trung tâm công nghiệp đầu mối quốc tế gắn liền với dịch vụ logistics. Bên cạnh các khu công nghiệp đang vận hành ổn định như Nội Bài, Sóc Sơn, Đông Anh, Quang Minh và Thăng Long, Hà Nội sẽ bổ sung thêm khu công nghiệp Tiến Thắng cùng quỹ đất dự trữ quy mô hàng trăm héc-ta, đồng thời ghi nhận khu công nghiệp Ba Vì với quy mô khoảng 310 héc-ta.

Ở cực phía Đông và phía Nam, thành phố tập trung vào mảng công nghiệp hỗ trợ phục vụ xuất khẩu với các hạt nhân như khu công nghiệp Sài Đồng, dự án phát triển mới khu công nghiệp Phù Đổng rộng khoảng 370 héc-ta, cùng vùng công nghiệp hỗ trợ quy mô lớn tại phía Nam với các dự án Bắc Phú Xuyên, Phụng Hiệp II, Xuân Dương.

Trong khi đó, cực phía Tây bao gồm Thạch Thất, Quốc Oai, Phú Nghĩa và khu công nghệ cao Hòa Lạc được định vị là trung tâm nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, thử nghiệm sản phẩm, dự kiến bổ sung thêm khu công nghiệp Phú Nghĩa II với quy mô khoảng 389 héc-ta.

Song song với việc xây dựng các cực tăng trưởng ngoại vi, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua nghị quyết ban hành danh mục 57 cơ sở phải di dời khẩn cấp ra khỏi khu vực đô thị trung tâm, bao gồm 42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan, đơn vị.

Trong danh sách này có những cái tên quy mô lớn như Công ty Cổ phần Dây và Cáp điện Thượng Đình Cadisun, Công ty Cổ phần In Khoa học Kỹ thuật, Công ty Cổ phần Xây lắp và Cơ khí Cầu đường, Công ty Cổ phần Xây dựng Lắp máy Điện nước Hà Nội và Bệnh viện Đa khoa tư nhân Tràng An. Quỹ đất sau khi di dời các cơ sở này sẽ không dùng để phát triển cao ốc chung cư thương mại, mà được ưu tiên thay thế bằng các công trình hạ tầng xã hội, không gian xanh và tiện ích đô thị nhằm giảm tải áp lực cho khu vực lõi trung tâm.

Từ Luật Thủ đô đến chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề

Một trong những bài toán khó khăn nhất của công tác di dời các cơ sở ô nhiễm ra khỏi nội đô hiện nay chính là việc đảm bảo sinh kế cho người lao động và duy trì tính liên tục trong hoạt động sản xuất của các cơ sở.

Xác định rõ điều này, Luật Thủ đô năm 2024 đã dành riêng những quy định rất cụ thể và mạnh mẽ liên quan đến lĩnh vực làng nghề, ngành nghề nông thôn, tạo nền tảng pháp lý tối cao để Hà Nội ban hành các cơ chế chính sách đặc thù.

Cụ thể hóa tinh thần luật mới và Đề án tổng thể phát triển làng nghề giai đoạn 2025-2030, thành phố đã triển khai gói giải pháp hỗ trợ tài chính và mặt bằng toàn diện cho các đơn vị thực hiện di dời.

Các cơ sở sản xuất khi chuyển dịch ra khỏi khu dân cư sẽ được hỗ trợ toàn bộ chi phí tháo dỡ, bốc xếp, vận chuyển máy móc thiết bị; đồng thời được hưởng các chính sách ưu đãi tối đa về giá thuê đất, miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp và hỗ trợ lãi suất vay vốn ngân hàng trong thời gian dài để nhanh chóng ổn định sản xuất tại địa điểm mới.

Đối với người lao động trực tiếp và các hộ sản xuất nhỏ lẻ tại các làng nghề không có đủ điều kiện chuyển dịch sang các cụm công nghiệp tập trung, Hà Nội đặc biệt chú trọng đến chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp. Thành phố phối hợp với các tổ chức đoàn thể, hiệp hội để tổ chức các lớp đào tạo nghề mới, hướng dẫn người dân chuyển đổi từ các công đoạn sản xuất thô gây ô nhiễm sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn và thân thiện với môi trường như thiết kế mẫu mã, hoàn thiện sản phẩm bằng công nghệ sạch, hoặc tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ thương mại.

Đặc biệt, chiến lược phát triển bền vững của thành phố là thúc đẩy chuyển đổi các làng nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và đẩy mạnh chuyển đổi số. Người nông dân, thợ thủ công được hỗ trợ đào tạo để trở thành những nghệ nhân, những hướng dẫn viên du lịch, tham gia ngành công nghiệp văn hóa của Thủ đô, vừa gìn giữ được bản sắc văn hóa nguồn cội, vừa có nguồn thu nhập ổn định, an toàn hơn cho sức khỏe.

Chiến lược di dời các cơ sở sản xuất ô nhiễm khỏi nội đô, quy hoạch lại hệ thống làng nghề gắn liền với các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp toàn diện thể hiện tầm nhìn và quyết tâm chính trị rất cao của chính quyền thành phố Hà Nội.

Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội cho rằng, việc Hà Nội đẩy nhanh hoàn thiện hạ tầng cụm công nghiệp để di dời các cơ sở gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư, đồng thời có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp, HTX đổi mới công nghệ không chỉ thúc đẩy sản xuất sạch hơn mà còn trả lại cho Thủ đô một môi trường sống trong lành, xứng đáng với vị thế một thành phố hòa bình, văn minh, hiện đại.

Tùng Lâm