Đây là những nhận được nêu ra từ Báo cáo thường niên kinh tế 2017 của Ban Kinh tế trung ương. Theo đó, báo cáo này nhận định, đi cùng với xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu, Việt Nam đã có những chính sách khá phù hợp làm cho nền kinh tế ngày càng hoà nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đặc biệt là cuộc CMCN lần thứ 4 và việc tự do hoá thương mại toàn cầu đã trở nên đặc biệt sâu sắc (với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, với các chuỗi/mạng lưới sản xuất toàn cầu/khu vực) Việt Nam hiện đang phải đối mặt với những câu hỏi mới.

Trước cuộc cách mạng này, lợi thế nhân công giá rẻ ngành dệt may sẽ không còn

Những gì mà Việt Nam đã làm trong quá khứ để tận dụng được lợi ích của tự do hoá thương mại có thể không còn phù hợp nữa. Ví dụ nhờ vào việc tham gia ngày càng sâu vào kinh tế thế giới, Việt Nam đã mở rộng thương mại với kim ngạch xuất khẩu không ngừng tăng và trở thành một trục quan trọng trong hệ thống mạng lưới sản xuất toàn cầu và khu vực.

Sự xuất hiện của nhiều công ty đa quốc gia đã giúp Việt Nam tích hợp sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu trong các lĩnh vực khác nhau từ đồ nội thất, hàng may mặc đến điện tử.

Hay với việc ký kết các hiệp định thương mại tự do, đã có một loạt nhà đầu tư nước ngoài tiến hành đầu tư vào Việt Nam. Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của CMCN4, những lợi thế mà Việt Nam có được nhờ các hiệp định này để thu hút đầu tư có thể sẽ bị xoá nhoà.

Báo cáo của Ban Kinh tế trung ương đặt câu hỏi, Việt Nam phải làm gì để giải quyết điều này. Liệu Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng như thế nào trong quá trình dịch chuyển chuỗi giá trị/mạng lưới sản xuất toàn cầu do CMCN lần thứ 4 gây ra, và có thể làm gì để hạn chế tác động tiêu cực, đồng thời tận dụng được những cơ hội mà CMCN4 đem lại trong bối cảnh toàn cầu.

Trước hết, việc sử dụng ngày càng nhiều robot tại các nước phát triển có thể làm cho các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam mất đi lợi thế cạnh tranh truyền thống là dựa vào chi phí lao động thấp. Robot của CMCN lần 4 là một loại tư bản đặc biệt, khác với tư bản truyền thống (khả năng thay thế con người thấp), có khả năng thay thế người lao động cao, đặc biệt là những người có ít kỹ năng.

Khi việc này xảy ra, sẽ có sự dịch chuyển sản xuất của một số ngành từ những nước có tỷ lệ lao động kỹ năng thấp cao (như Trung Quốc, Việt Nam và các nước đang phát triển khác) sang những nước mà trước đây không có lợi thế cạnh tranh về lao động kỹ năng thấp.

"Câu hỏi đặt ra là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các ngành công nghiệp Việt Nam. Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào đó là ngành nào - mức độ và phạm vi ảnh hưởng của CMCN 4 sẽ khác nhau với từng ngành", Báo cáo thường niên kinh tế 2017 nhận định.

Do vậy, báo cáo này cho rằng là một nước đi sau Việt Nam cần tranh thủ nắm bắt cơ hội do CMCN 4 mang lại trên cơ sở tận dụng lợi thế quốc gia (đa dạng sinh học, văn hoá, công nghệ thông tin, nông nghiệp) khai thác khả năng kết hợp sáng tạo, độc đáo những công nghệ sẵn có để thực hiện đổi mới sáng tạo.

Theo Ban Kinh tế trung ương, trong các xu hướng công nghệ của cuộc CMCN lần thứ 4, Việt Nam cần huy động đa dạng nguồn lực, cả nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng để xác định những cơ hội, những bài toàn và phương thức tìm kiếm giải pháp và hiện thực hoá các cơ hội.

Trước đó, tại cuộc họp báo Chính phủ thường kỳ chiều 3/4, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Trương Minh Tuấn, khẳng định, trong cuộc cách mạng này, cơ hội đem đến cho chúng ta rất lớn, tuy nhiên thách thức cũng không hề nhỏ. Do vậy, nhiệm vụ đặt ra là phải tăng tốc phát triển hạ tầng thông tin trên cơ sở bảo đảm tính kế thừa, tận dụng thành tựu kết quả đã có, phù hợp với các chiến lược quy hoạch kế hoạch trong các lĩnh vực, trong đó phải ưu tiên công nghệ thông tin và truyền thông, coi đây là hạ tầng trong sự phát triển, trong cuộc CMCN này.

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 3/2017 vừa qua, sau khi nghe các ý kiến trình bày báo cáo chuyên đề về cuộc CMCN lần thứ 4, Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh, phải tận dụng cơ hội, có giải pháp hạn chế thách thức của CMCN 4.0. Các cấp, các ngành, trước hết là Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Thông tin và Truyền thông, các cơ quan báo chí, bản thân các tập đoàn, tổng công ty phải làm tốt công tác truyền thông, tăng cường nhận thức về CMCN 4.0, “để toàn xã hội, từng người dân, mọi doanh nghiệp, mọi cơ quan, các tổ chức đều hiểu về thời cơ, thách thức của CMCN 4.0”.

Thủ tướng đề nghị các Bộ trưởng phải nhận thức rõ, tập trung hơn vào việc này, “tránh tình trạng chỗ nào cũng nói CMCN 4.0 nhưng hỏi làm gì cho bản thân bộ mình, ngành mình thì không ai biết rõ ràng”.

Nhật Linh