Các chuyên gia cho rằng chính vì Việt Nam thiếu nền tảng của thị trường điện cạnh tranh nên khó thu hút đầu tư phát triển năng lượng tái tạo mới (ngoài thủy điện). Giá cho điện tái tạo do Nhà nước quy định chưa phản ánh chính xác các kỳ vọng của nhà đầu tư… đang là một trong nhiều vướng mắc để phát triển nguồn năng lượng này.

Song song với việc triển khai sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển năng lượng tái tạo của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo đó, sẽ tăng sản lượng điện sản xuất từ năng lượng tái tạo từ khoảng 58 tỷ kWh năm 2015 lên khoảng 101 tỷ kWh vào năm 2020, khoảng 186 tỷ kWh vào năm 2030 và khoảng 452 tỷ kWh vào năm 2050.

Tỷ lệ điện năng sản xuất từ năng lượng tái tạo trong tổng điện năng sản xuất toàn quốc tăng từ 35% năm 2015 lên khoảng 38% năm 2020, khoảng 32% vào năm 2030 và khoảng 43% vào năm 2050.

Nhà đầu tư hờ hững

Tuy nhiên, một nghịch lý cho thấy việc phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam hiện nay còn khá khiêm tốn. Bà Vũ Chi Mai, Đại diện Dự án GIZ (Đức) cho rằng tiềm năng năng lượng tái tạo ở Việt Nam rất lớn, song hiện trạng khai thác thực tế vẫn còn rất khiêm tốn.

Đơn cử như tiềm năng của năng lượng sinh khối của Việt Nam lên tới 8.500 MW nhưng mới khai thác được 375 MW; năng lượng gió là 27.000 MW, khai thác được là 164 MW; mặt trời là 130.000 MW, khai thác được là 5,6 MW…

Bàn về thực trạng phát triển năng lượng tái tạo của Việt Nam, một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương cũng cho biết hiện tỷ lệ năng lượng tái tạo trong sản xuất điện ở nước ta có tỷ lệ tương đối cao (37-40% tổng nguồn điện), chủ yếu là nhờ thủy điện, còn các nguồn năng lượng khác không đáng kể.

Đến nay, để khuyến khích phát triển nguồn năng lượng này, Việt Nam đã có hệ thống văn bản pháp lý tương đối hoàn thiện, cam kết mạnh mẽ về năng lượng tái tạo. Sản xuất điện năng lượng tái tạo thuộc nhóm ưu đãi đầu tư (giá, đất đai, thuế, vay vốn), được ưu tiên đấu nối vào lưới điện…

Tuy nhiên, ông Phạm Đức Chung, đại diện nhóm nghiên cứu CIEM, cho rằng Việt Nam đang thiếu nền tảng của thị trường điện cạnh tranh bởi một số lý do như: chưa đảm bảo tính độc lập của các doanh nghiệp trong các khâu từ sản xuất – truyền tải – phân phối dù đã có mục tiêu và kế hoạch thực hiện; giá cho điện tái tạo vẫn do Nhà nước quy định, chưa phản ánh chính xác các kỳ vọng của nhà đầu tư; chưa có cơ chế đấu thầu cạnh tranh để lựa chọn nhà đầu tư và xác định giá điện năng lượng tái tạo. Bởi vậy, việc thu hút đầu tư phát triển năng lượng tái tạo mới còn gặp nhiều khó khăn.

Cùng với đó, thị trường phát điện đã hoạt động, nhưng chưa “cạnh tranh”. Thị trường bán buôn và bán lẻ đang trong lộ trình thực hiện. Tính độc lập của các cơ quan điều tiết, giám sát cạnh tranh còn thấp.

Đáng chú ý, được ưu tiên điều độ và không phải tham gia thị trường điện, nhưng năng lượng tái tạo chỉ có thể bán cho EVN và các đơn vị trực thuộc theo mức giá do Nhà nước quy định. Chưa được phép bán điện trực tiếp thông qua hợp đồng với giá thỏa thuận với các đơn vị khác.

Trong khi đó, ở nước ngoài thể chế phát triển năng lượng tái tạo rất quan trọng. Mua bán điện qua sàn giao dịch điện như một sàn chứng khoán. Giao dịch giữa công ty mua bán điện với nhà sản xuất (chứ không phải với nhà truyền tải điện).

Có nhiều người bán, nhiều người mua mới thành thị trường chứ một người mua không thành thị trường. Sàn giao dịch mua bán điện về cơ bản như sàn chứng khoán, chịu sự quản lý cơ quan chứng khoán, và cơ quan quản lý năng lượng”, báo cáo của CIEM cho biết.

Thiếu cơ chế hỗ trợ

Ông Lê Đồng Hải, Chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng, dẫn ra một loạt cơ chế quy hoạch phát triển năng lượng tái tạo như Luật Điện lực, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Đầu tư 2014, Chiến lược tăng trưởng xanh (2012), Quy hoạch phát triển điện lực (2016), Quyết định số 428/QĐ-TTg ngày 18/3/2016…

Tuy nhiên ông Hải cho rằng điều quan trọng nhất là chúng ta chưa có Luật Năng lượng tái tạo, chưa có cơ chế giá cho điện mặt trời, Giá cho điện tái tạo (FiT): chưa được xác định theo cơ chế thị trường, tức là qua cơ chế cạnh tranh.

“Chưa có cơ chế, hệ thống giao dịch các tín chỉ năng lượng tái tạo mới dừng ở ý tưởng chính sách. Chưa có cơ chế đấu thầu cạnh tranh để lựa chọn nhà đầu tư và xác định giá điện năng lượng tái tạo. Chưa có cơ chế tích hợp và khuyến khích các nguồn điện tái tạo tham gia thị trường điện”, ông Hải dẫn chứng.

Đồng quan điểm, bà Vũ Chi Mai cho rằng hiện nay, Việt Nam còn thiếu một bộ luật chung cho năng lượng tái tạo, mức biểu giá điện hỗ trợ còn thấp. Trong khi các DN khó tiếp cận nguồn vốn (cho cả vốn chủ sở hữu và vốn vay) và cơ chế bảo lãnh, giá điện thấp, năng lực phát triển và tài chính dự án còn thấp…

Ông Hải cho rằng Việt Nam đang đồng thời phát triển thị trường điện và năng lượng tái tạo, hai lĩnh vực còn rất mới mẻ tại Việt Nam. Do đó cần có các bước đi chắc chắn để đảm bảo vận hành hệ thống điện và thị trường điện an toàn và hiệu quả. Các thay đổi chính sách cần có lộ trình rõ ràng, tạo sự ổn định chính sách cho các nhà đầu tư.

Cũng theo ông Hải, Việt Nam là nước đi sau nên có thể hưởng lợi từ việc giá thành năng lượng tái tạo giảm liên tục trong thời gian gần đây. Các thiết kế chính sách cần vừa đảm bảo hài hòa quyền lợi của nhà đầu tư và người sử dụng điện. Ngoài ra, cần nghiên cứu, xây dựng Luật Năng lượng tái tạo làm cơ sở pháp lý vững chắc và ổn định để khuyến khích, hỗ trợ phát triển năng lượng tái tạo.

Ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM), cho rằng xây dựng thị trường điện cạnh tranh, tạo sự bình bằng giữa các thành phần, doanh nghiệp tham gia thị trường là một trong những trụ cột quan trọng trong thúc đẩy cải cách nền kinh tế của Việt Nam.

“Hơn nữa, kinh nghiệm của thế giới cũng cho thấy rằng muốn phát triển năng lượng tái tạo, điều kiện cần là không thể thiếu thị trường điện cạnh tranh, nhằm tạo dư địa cho các nguồn năng lượng khác xuất hiện và phát triển”, ông Cung nhận định.

Lê Thúy