Theo Reuters, trong một video công bố ngày 21/11 nhằm thông tin đến người dân Mỹ về tiến trình chuyển giao quyền lực, Tổng thống đắc cử Donald Trump tuyên bố sẽ đưa ra hàng loạt quyết định trong ngày nhậm chức 20/1/2017. Trong số các quyết định đầu tiên đó có việc rút Mỹ ra khỏi TPP.

Cũng trong ngày 21/11, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe trong cuộc họp báo tại thủ đô Buenos Aires (Argentina) đã tuyên bố TPP thiếu Mỹ thì vô nghĩa. Ông Abe cho biết chưa nước nào tham gia hiệp định ra quyết định hoãn hay từ bỏ nỗ lực phê chuẩn TPP sau cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ vừa qua.

Trung Quốc - thị trường nhập khẩu lớn nhất

Như vậy, mặc dù số phận của Hiệp định TPP chưa được định đoạt, nhưng đối với Việt Nam, theo đánh giá của các chuyên gia, nếu không có TPP thì những kỳ vọng giảm mức độ phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc sẽ không còn.

Đúng là ngoài TPP Việt Nam còn rất nhiều các hiệp định thương mại (FTA) khác để đảm bảo tăng trưởng xuất khẩu và mức độ hội nhập, như EVFTA hay FTA với EAEC; nhưng về khía cạnh giúp giảm phụ thuộc vào hàng nhập khẩu từ Trung Quốc thì gần như chỉ có TPP.

Theo những đề xuất về xuất xứ hàng hóa trong TPP quy định các sản phẩm xuất khẩu từ một thành viên của TPP sang các thành viên TPP khác đều phải có xuất xứ “nội khối TPP”.

Kinh tế Việt Nam có nguy cơ ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc?

Nội dung của TPP quy định rõ về vấn đề quy tắc xuất xứ, thậm chí từ nguyên liệu thô (điển hình là quy tắc xuất xứ về sợi trong ngành dệt may) để đảm bảo các nước thành viên phải nhập khẩu từ các nước trong hiệp định nếu như muốn được ưu đãi về thuế quan. Điều này sẽ giúp Việt Nam hạn chế đáng kể tình trạng nhập khẩu từ Trung Quốc, mà một phần lớn là nguyên liệu thô.

Vì vậy, khi nhắc đến tác động của TPP đối với vấn đề thâm hụt thương mại của Việt Nam và Trung Quốc, Gs. Carl Thayer, Chuyên gia nghiên cứu về Đông Nam Á, từng cho rằng: “Khi Việt Nam gia nhập TPP sẽ có những lợi thế thâm nhập vào thị trường của tất cả các nước thành viên khác. Nói cách khác, lợi thế khi Việt Nam tham gia vào TPP là cắt giảm thuế quan. Nếu Việt Nam sử dụng nguyên liệu xuất xứ từ Trung Quốc để sản xuất hàng hoá cho các nước thành viên TPP thì sẽ phải chịu thuế cao hơn là nếu Việt Nam sử dụng nguyên liệu thô từ các nước thành viên TPP khác. Đây sẽ là động lực để Việt Nam cải cách”.

Trên thực tế, những số liệu thống kê đang cho thấy thâm hụt thương mại ngày càng nghiêng về phía Việt Nam, hay nói cách khác là kinh tế Việt Nam đang “gắn chặt” vào Trung Quốc.

Bằng chứng là số liệu của Tổng cục Hải quan mới công bố cũng cho thấy, tính hết tháng 10, tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước đạt khoảng 140,6 tỷ USD. Trong đó, Trung Quốc là nước có lượng hàng xuất khẩu vào Việt Nam lớn nhất, đạt lần lượt là 40,24 tỷ USD.

Nhóm hàng nhập khẩu từ Trung Quốc đạt trị giá từ 1 tỷ USD là máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 7,35 tỷ USD; tiếp theo là điện thoại các loại và linh kiện đạt 4,9 tỷ USD; máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 4,76 tỷ USD…

Đáng chú ý, khi dịp Tết cận kề, các loại hàng hoá Trung Quốc nhập vào Việt Nam dự báo sẽ gia tăng cùng với cam kết xoá bỏ thuế với hàng nghìn mặt hàng trong Hiệp định thương mại hàng hoá ASEAN Trung Quốc kể từ tháng 9/2016.

Vì vậy, các chuyên gia cho rằng với những lợi thế rất lớn của hàng hóa Trung Quốc như giá cả thấp, khoảng cách địa lý gần dẫn đến chi phí vận chuyển thấp, nhu cầu lớn của nền kinh tế Việt Nam về nguyên liệu và linh kiện thiết bị thì rõ ràng Việt Nam rất khó có thể đạt được mục tiêu giảm phụ thuộc vào nhập khẩu từ nước láng giềng nếu không có các quy định ràng buộc chặt chẽ về quy tắc xuất xứ như của TPP.

“Thiên đường” tiêu thụ hàng Trung Quốc?

Lo ngại về nguy cơ này, theo ông Lương Văn Khôi - Phó Giám đốc Trung tâm thông tin dự báo kinh tế xã hội (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), bản thân nền kinh tế của Việt Nam đã phụ thuộc vào Trung Quốc quá nhiều, vì vậy nếu Mỹ rút khỏi TPP thì mức độ phụ thuộc lại càng tăng lên.

Theo ông Khôi, mình kỳ vọng vào TPP là mình phân tán rủi ro, phân tán thị trường nhập khẩu nguồn nguyên liệu, nhưng nay TPP không còn thì phải nghĩ đến cách khai thác khác hiệu quả.

“Hiện nay nhiều người cho rằng chúng ta nhập khẩu nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc nhiều, nhưng tôi cho rằng thật ra là 70% giá trị hàng hoá của chúng ta là những mặt hàng bán thành phẩm (những sản phẩm gần như hoàn chỉnh) để biến thị trường Việt Nam thành nơi tiêu thụ”, ông Khôi nhận định. Trước câu hỏi liệu rằng tương lai nếu thiếu TPP, Việt Nam có giảm được sự phụ thuộc này hay không, ông Khôi nhận định là thực ra về kinh tế, nếu Chính phủ không nỗ lực cải cách thể chế, DN không nỗ lực cải tổ, thì mức độ phụ thuộc này sẽ không giảm mà ngày càng trầm trọng hơn.

Ông Khôi lý giải rằng do thị trường nằm cạnh nhau với đường biên giới dài như vậy sẽ rất khó khăn trong việc giảm phụ thuộc. Chưa kể là Trung Quốc họ có những chính sách “lạ” để “đẩy hàng” sang Việt Nam.

Hiện nay, chưa miễn thuế hoàn toàn nhưng hàng hóa của Trung Quốc đã tràn ngập thị trường Việt Nam. Nếu sau 2018 trở đi, hầu hết tất cả các hàng hóa của Việt Nam, thậm chí cả những mặt hàng nhạy cảm đều có mức thuế về 0%, thì các mặt hàng Trung Quốc sẽ tràn ngập Việt Nam.

Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng chưa bao giờ bà quan niệm, dựa vào TPP, chúng ta có thể thoát được sự lệ thuộc vào kinh tế Trung Quốc.

Chuyên gia Phạm Chi Lan lý giải rằng trên thực tế, chúng ta đã quá kỳ vọng là vào TPP sẽ giúp Việt Nam “thoát” Trung Quốc. Nhưng theo bà, Trung Quốc đang lợi dụng Việt Nam để có lợi ích từ TPP thông qua hàng loạt dự án dệt, sợi của Trung Quốc thời gian qua đã vào Việt Nam. Hiện ngành dệt may đang là ngành xuất khẩu số một vào Mỹ và các DN Trung Quốc đã và đang hưởng lợi ích từ gia tăng đầu tư và xuất khẩu nguyên liệu cho Việt Nam.

Lê Thúy