Tại Đại hội nhiệm kỳ 5 bầu ban chấp hành mới của Hội Dệt may thêu đan Tp.HCM (Agtek) vừa qua, một thông tin khiến nhiều người lo lắng khi Agtek cho biết đang diễn ra hiện tượng mua bán, sáp nhập (M&A) trong lĩnh vực dệt may, nhất là các DN có quy mô trung bình. Đặc biệt, có DN trong nước xây dựng xong và bán đứt cho DN nước ngoài.

Lí giải nguyên nhân, Agtek cho biết là do các DN dệt may của Việt Nam hiện nay không đáp ứng được nguồn cung nguyên liệu do nguồn vốn đầu tư rất hạn chế chỉ có khoảng 20-30% DN đáp ứng được điều kiện này.

Điều lo ngại là DN FDI thông qua những cuộc M&A để vơ vét nguồn lao động có tay nghề từ các DN trong nước nhằm phục vụ cho mình mà không mất một xu đào tạo.

Tự “bán mình”

Bên cạnh đó, hiện tượng các DN trong nước xây dựng xong và bán lại cho DN nước ngoài cũng diễn ra khắp nơi. Có nhà xưởng thực chất được nhà đầu tư nước ngoài rót tiền, nhưng đứng tên chủ sở hữu Việt Nam, sau đó một thời gian thì tiến hành sang nhượng lại.

Một số nhà xưởng được rao bán như tại Đông Thanh, Hóc Môn, cơ sở sản xuất có diện tích 2.200m2 gồm văn phòng, nhà nghỉ cho công nhân, nhà bếp, 6 dây chuyền may đang được rao bán 11 tỷ đồng. Hay một xưởng may trên đường Phan Huy Ích (Gò Vấp, Tp. HCM) với khuôn viên 7.000m2, diện tích nhà xưởng 5.000m2, với 450 máy may và 450 công nhân đang hoạt động nhưng chủ cơ sở này đã đăng tin muốn sang nhượng với giá 10 tỷ đồng.

Khẳng định có hiện tượng này, ông Phạm Xuân Hồng, Phó Chủ tịch Hiệp hội dệt may Việt Nam, cho biết với các DN tương đối lớn và có quy mô trung bình trở lên, hoạt động kinh doanh ổn định. Tuy nhiên, các DN nhỏ không tránh gặp khó khăn. Vì vậy, thời gian gần đây, đã có nhiều DN sang nhượng mặt bằng, nhà xưởng để chuyển đổi ngành nghề kinh doanh.

Bên cạnh đó, cũng có DN Việt bán bớt một phần DN cho các DN nước ngoài. Ông Hồng gọi đây là hình thức “kết hợp” giữa DN trong nước với DN nước ngoài, trong đó có DN Trung Quốc, tạo thành một mạng lưới vệ tinh nhằm sản xuất, gia công, cung cấp sản phẩm cho DN nước ngoài.

Trước thực trạng trên, ông Nguyễn Văn Hoàn, nguyên Hiệu trưởng Trường cao đẳng Công nghiệp Dệt may thời trang Hà Nội, cảnh báo hiện tượng nhiều DN nước ngoài, trong đó chủ yếu là DN Trung Quốc, đang thực hiện các thương vụ M&A với DN trong lĩnh vực dệt may Việt nhằm tạo thành mạng lưới vệ tinh sản xuất cho họ, đây là hiện tượng bất thường.

Theo nhận định của ông Hoàn, chủ đích của DN FDI không nằm ngoài mục tiêu là lách các quy định của địa phương trong việc hạn chế thu hút đầu tư nước ngoài ở lĩnh vực này. Với chính sách hạn chế đầu tư, sẽ là khó khăn lớn cho các DN FDI có ý định muốn mở rộng quy mô, mặt bằng, để đưa máy móc, thiết bị và tìm kiếm lao động phục vụ cho mình. Vì thế, M&A với các DN trong nước là nước cờ đã được tính toán có chủ đích, giúp các DN này đạt được tất cả mục tiêu trên.

“Điều tôi lo ngại là DN FDI thông qua những cuộc M&A để vơ vét nguồn lao động có tay nghề từ các DN trong nước nhằm phục vụ cho mình mà không mất một xu đào tạo”, ông Hoàn cảnh báo.

Tận dụng lợi thế TPP

Bên cạnh đó, để đón đầu Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), nhiều nhà đầu tư nước ngoài muốn đẩy nhanh việc đầu tư ở Việt Nam nên thâm nhập bằng cách M&A với các DN Việt Nam. Việc các DN nước ngoài tăng cường đầu tư vào dệt may Việt Nam để đón đầu TTP là dự đoán từ trước của giới chuyên gia cũng như động thái của các DN FDI (đặc biệt là Trung Quốc).

Ngày 8/12 vừa qua, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) dự đoán TPP sẽ tạo ra một cuộc cạnh tranh mạnh mẽ đối với Trung Quốc do các nhà đầu tư sẽ chuyển hướng sang các quốc gia thành viên là Việt Nam, Malaysia. Do vậy, Trung Quốc đang muốn giành lấy cơ hội khi Việt Nam tham gia TPP mà họ không phải là thành viên.

TPP sẽ tạo ra một đối trọng lớn đối với kinh tế Trung Quốc và khiến nước này mất đi các khoản đầu tư đáng kể do dòng vốn này chạy sang những quốc gia có chi phí thấp hơn như Malaysia và Việt Nam, nhất là đối với ngành dệt may. Chính vì thế, gần đây, các DN Trung Quốc ngày càng đầu tư ồ ạt vào dệt may Việt Nam ở ngành dệt, nhuộm với lí do tận dụng lợi thế này.

Hiện nay, có một thực tế là các DN dệt may của Việt Nam đang sử dụng hình thức nhập 80% nguyên phụ liệu từ Trung Quốc để sản xuất, xuất khẩu. Chính vì vậy, dù tăng trưởng xuất khẩu cao, giá trị xuất khẩu lớn hàng chục tỷ USD, nhưng giá trị gia tăng của DN Việt, lao động Việt (phần thu về) lại chỉ khoảng 3 – 5 tỷ USD, bằng 10% tổng kim ngạch. Nếu vấn đề xảy ra chỉ 1 – 2 năm thì không nói làm gì, nhưng hiện trạng này đã hàng chục năm rồi, không có cải thiện.

Với các hiệp định tự do hóa thương mại song và đa phương thế hệ mới như TPP, FTA Việt Nam và khối EU, AEC… những tiêu chuẩn về nguồn gốc xuất xứ (RO) ngặt nghèo hơn, việc mua nguyên liệu từ một nước khác sẽ không còn được hưởng ưu đãi miễn, giảm thuế quan nữa. Đây chính là điều mà các DN Trung Quốc lo sợ.

Bà Julia K. Hughes – Chủ tịch Hiệp hội thời trang Mỹ, cho biết, quy mô sản xuất, XK dệt may của Việt Nam nằm ở top lớn trên thế giới, chỉ sau Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh, Brasil. Vậy nên khi thuế suất hàng dệt may từ Việt Nam vào Mỹ, Nhật, EU về 0%. Hàng dệt may Việt Nam sẽ không có đối thủ cạnh tranh về giá bởi TPP không có sự tham gia của ba đối thủ trên.

Hiện tại, thị trường Mỹ, dệt may Việt Nam đứng thứ hai chỉ sau Trung Quốc, xếp trên Ấn Độ và Bangladesh. Nếu TPP được thiết lập, theo Phòng Thương mại Hoa Kỳ tại Việt Nam (Amcham), chắc chắn XK dệt may Việt Nam sẽ cạnh tranh với vị thế số 1 của dệt may Trung Quốc do giá nhập khẩu sẽ được giảm ngay về 0%. Chính những lí do trên khiến các DN Trung Quốc đang ngày càng đầu tư vào Việt Nam để tận dụng lợi thế này, cái mà họ không có.

Từ năm 2014, các DN Trung Quốc đã tăng cường đổ vốn đầu tư vào ngành dệt may tại Nam Định, Hải Dương, Bình Dương và Tp. HCM, các lĩnh vực thu hút nhiều vốn nhất lại là ngành dệt nhuộm và gia công sợi chứ không phải là may.

Các chuyên gia cho rằng, nếu các DN dệt may Việt tiếp tục phụ thuộc từ nguyên liệu, nhà xưởng, nhân công cho tới thị trường thì cũng coi như Trung Quốc đã nắm toàn bộ mảng xuất khẩu dệt may của Việt Nam.

Lê Thúy