Chuyện DN phá sản không phải là mới hay bất ngờ nhưng điều buộc phải quan tâm là tỷ lệ DN khó khăn phải tạm ngừng hoạt động đã tăng rất mạnh so với cùng kỳ năm trước. 8 tháng năm 2016 là 40.400 DN thì 8 tháng năm 2017 là hơn 45.770 DN, tăng hơn 5.300 DN, tương đương 13%. Mỗi ngày có thêm 22 DN khó khăn phải tạm ngừng kinh doanh.

DN phá sản chưa giảm

Báo cáo tình hình đăng ký DN tháng 8 và 8 tháng đầu năm 2017 vừa được Cục Quản lý đăng ký kinh doanh, Bộ KH&ĐT công bố, cho thấy, trong tháng 8/2017, số DN được thành lập mới là 12.404 DN với số vốn đăng ký là 131.378 tỷ đồng, tăng 6,2% về số DN và tăng 39,0% về số vốn đăng ký so với tháng trước.

Tỷ trọng vốn đăng ký bình quân trên một DN trong tháng 8 đạt 10,6 tỷ đồng, tăng 30,8% so với tháng trước.

So với tháng 7/2017, số DN quay trở lại hoạt động trong tháng 8 trên cả nước là 1.605 DN, giảm 26,0%; số DN đăng ký tạm ngừng kinh doanh có thời hạn là 1.667 DN, giảm 11,7%; số DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể là 2.110 DN, giảm 44,6%; số DN hoàn tất thủ tục giải thể là 1.146 doanh nghiệp, giảm 1,6%.

Tuy nhiên, so với số DN thành lập mới, số DN quay trở lại hoạt động chiếm 12,9%; số DN đăng ký tạm ngừng kinh doanh có thời hạn chiếm 13,4%; số DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể chiếm 17,0% và số DN hoàn tất thủ tục giải thể chiếm 9,2%.

Đồng thời, trong 8 tháng đầu năm 2017, tổng số DN thành lập mới và DN quay trở lại hoạt động của cả nước là 104.511 DN, trong đó có 85.357 DN thành lập mới và 19.154 DN quay trở lại hoạt động.

Về tình hình DN đăng ký tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể trong 8 tháng đầu năm 2017, theo số DN đăng ký tạm ngừng kinh doanh có thời hạn của cả nước là 17.231 DN, tăng 15,5% so với cùng kỳ năm 2016, số DN này sau khi kết thúc thời hạn tạm ngừng sẽ quay trở lại tình trạng hoạt động kinh doanh.

Số DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể của cả nước là 28.545 DN, tăng 12,0% so với cùng kỳ năm trước.

Số DN hoàn tất thủ tục giải thể trong 8 tháng đầu năm 2017 của cả nước là 7.754 DN, tăng 3,7% so với cùng kỳ năm 2016.

Đáng chú ý, theo số liệu thống kê, số lượng DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể phần lớn là những DN có quy mô vốn đăng ký dưới 10 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 91,4% trên tổng số DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể. So sánh với cùng kỳ của năm 2016 thì số DN tạm ngừng hoạt động có quy mô vốn đăng ký dưới 10 tỷ, tăng 10,4%.

Đặc biệt, số lượng DN tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể chỉ giảm ở một lĩnh vực duy nhất là nghệ thuật, vui chơi và giải trí với 482 DN, giảm 18,9%. Các lĩnh vực còn lại đều có số doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể tăng so với cùng kỳ năm trước.

Ông Đặng Huy Đông, Thứ trưởng Bộ KH&ĐT, đánh giá, việc DN gia nhập hay rút khỏi thị trường là một hoạt động hết sức bình thường. Không phải tất cả DN nào rút khỏi thị trường đều do không chịu được chi phí nhưng cũng có DN không chịu được chi phí nên họ rút ra. Thứ trưởng nói: “Không có ai có thể đảm bảo, không Nhà nước nào có thể đảm bảo DN cứ ra đời là tồn tại mãi mãi. Đây không phải lỗi tại cơ chế chính sách”.

Khó trăm đường

Song bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân khiến DN ngừng hoạt động, phá sản phần lớn là do thủ tục hành chính phiền hà, gánh nặng chi phí lớn. Trong một hội thảo về cắt giảm chi phí cho DN, các chuyên gia đã nêu lên những bất cập như khi đăng công bố nội dung đăng ký DN, các DN phải đóng lệ phí 300.000 đồng/lần – dù phí này bị đánh giá là bất hợp lý. Chưa kể, để có được thông tin về ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, DN phải tự ghi mã ngành cấp 4 trong hồ sơ đăng ký kinh doanh, với nội dung phức tạp, không rõ ràng và quy định ở nhiều văn bản khác nhau.

Đại diện một DN cũng thẳng thắn nói, ước tính cứ 3 DN ra đời thì có 2 DN giải thể hoặc đóng cửa. Nguyên nhân là vì khi các DN mới ra đời sẽ phải tiếp cận nguồn lực với chi phí rất lớn. “DN ra đời hầu hết là DN nhỏ và vừa, thậm chí là siêu nhỏ, vì vậy khi tiếp cận đất đai giá cao mà lại gặp phải thị trường cạnh tranh không lành mạnh sẽ rất khó cạnh tranh. Chưa kể, lãi suất ngân hàng cao hơn vài phần trăm, cộng với các chi phí khác nữa thì DN càng khổ… DN phải rút khỏi thị trường là chuyện khó tránh khỏi”, DN này chia sẻ.

Ngoài ra, hầu hết DN hiện nay đều phải nhập khẩu nguyên liệu về sản xuất, tuy nhiên, các thủ tục kiểm soát nhập khẩu nguyên liệu là cực kỳ khó khăn. Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương đã từng cho biết, với 10.000 mặt hàng được kiểm soát về nhập khẩu đã tiêu tốn 14.300 tỷ đồng mỗi năm.

Bên cạnh nhập khẩu là chi phí vận tải, riêng đường QL 1 có 40 trạm thu phí. Đối với xe con, đi qua hết 40 trạm này mất 1,3 triệu đồng tiền lệ phí, trong khi xe tải trọng lớn mất 10-20 lần tiền phí như vậy, rồi cộng thêm chi phí logistics, chi phí tiếp cận điện năng…

Ngoài ra, một chi phí nữa mà các DN mới ra đời đều phải “gánh” đó là chi phí môi trường. Các DN ở trong làng nghề, hộ kinh doanh cá thể buộc phải chịu khoản phí này, con số này lớn hơn nhiều khi DN nằm trong khu công nghiệp.

Điều này dẫn tới khu vực kinh tế tư nhân trong nước dường như đang không có đủ sức khoẻ cạnh tranh với các DN nước ngoài trong bối cảnh hội nhập. Một nghiên cứu định lượng của các giảng viên trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội đã chỉ ra rằng áp lực cạnh tranh với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc đã làm phá sản hoặc buộc các DN nhỏ và vừa của Việt Nam phải lui về các ngành thâm dụng lao động với năng suất thấp.

Hơn nữa, phần lớn DN Việt vẫn hoạt động ở thị trường nội địa, năng lực cạnh tranh yếu, chưa tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu. Năm 2015, mới chỉ 3% DN siêu nhỏ, 4% DN nhỏ và gần 9% DN quy mô vừa có khách hàng là người nước ngoài.

Nhiều năm qua, các báo cáo thường niên của VCCI về Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) đều đưa ra số liệu thống kê về quy mô và tần suất các khoản trả phi chính thức của DN cho các hoạt động khác nhau.

Gần đây nhất, PCI 2016 nêu rõ, 66% DN phải trả chi phí không chính thức, 66% DN phải nhờ tới mối quan hệ để tiếp cận thông tin.

Lê Thúy