Trong tiến trình hội nhập kinh tế sâu rộng và triển khai Chiến lược phát triển Sở hữu trí tuệ (SHTT) đến năm 2030, khu vực kinh tế tập thể, nòng cốt là các HTX đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá.

Điểm nghẽn thương mại hóa

Việt Nam sở hữu hàng nghìn sản phẩm đặc sản vùng miền, hàng trăm chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu tập thể đã được đăng ký bảo hộ. Cùng với đó, hàng năm, các viện nghiên cứu và trường đại học trên cả nước cho ra đời hàng trăm đề tài khoa học, giống cây trồng, vật nuôi mới cùng các quy trình chế biến hiện đại.

Tuy nhiên, một thực tế đang tồn tại đó là khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến thương mại hoá trên thị trường vẫn còn quá xa.

Nhiều HTX dù sở hữu nhãn hiệu tập thể hoặc chỉ dẫn địa lý quý giá nhưng lại thiếu năng lực khai thác, quản trị tài sản trí tuệ (TSTT), thiếu vốn đầu tư công nghệ chế biến sâu và loay hoay trong khâu tìm kiếm thị trường.

Ngược lại, nhiều trường đại học, viện nghiên cứu sở hữu các bằng sáng chế, giải pháp hữu ích có tính ứng dụng cao nhưng lại thiếu địa điểm thực địa và thiếu bộ máy thương mại hóa chuyên nghiệp. Trong khi đó, doanh nghiệp – chủ thể có tiềm lực tài chính và kênh phân phối – lại luôn đỏ mắt tìm kiếm nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, có chứng nhận SHTT rõ ràng để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường xuất khẩu.

Sự đứt gãy trong chuỗi giá trị này xuất phát từ việc thiếu một "mắt xích" kết nối hữu hiệu. Nếu không có sự bắt tay chiến lược giữa các bên, TSTT của HTX sẽ mãi dừng lại ở dạng tiềm năng, hoặc dần bị mai một, vi phạm bản quyền hay bị đối thủ nước ngoài chiếm đoạt.

Điển hình trong thực tiễn

Sự thành công của một số mô hình liên kết thực tế thời gian qua đã chứng minh rằng TSTT chỉ thực sự phát huy giá trị khi được vận hành trong chuỗi liên kết khép kín.

Điển hình rõ nét nhất cho việc thương mại hóa TSTT thành công là chuỗi liên kết xoay quanh giống lúa ST25 tại Cần Thơ. Bằng bảo hộ giống cây trồng ST25 thuộc sở hữu của Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí do Kỹ sư Hồ Quang Cua và các cộng sự nghiên cứu.

Thay vì tự mình canh tác trên diện rộng – một điều bất khả thi về mặt quy mô đất đai – Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí đã liên kết chặt chẽ với các HTX như HTX Tuấn Hòa, HTX Hưng Lợi. Theo cơ chế này, doanh nghiệp cung cấp 100% hạt giống F1 có bản quyền cùng quy trình kỹ thuật đạt chuẩn; HTX tổ chức bà con nông dân sản xuất đúng quy chuẩn, không dùng giống trôi nổi; doanh nghiệp bao tiêu toàn bộ sản phẩm để đóng gói, phân phối dưới nhãn hiệu đã được bảo hộ.

Sự kết hợp giữa TSTT (Bằng bảo hộ giống) và sức mạnh tập thể của HTX cùng năng lực thương mại của doanh nghiệp đã nâng giá trị lúa gạo ST25 gấp nhiều lần so với lúa thường, mang lại nguồn thu lớn hơn cho người sản xuất và bảo vệ thành công bản quyền thương hiệu trên thị trường.

Một câu chuyện thành công khác nằm ở mảng dược liệu với sự kết hợp giữa Trường Đại học Dược Hà Nội (thông qua Công ty CP Dược Khoa - DKPharma) và HTX Cộng đồng Dao Đỏ (Lào Cai).

Bài thuốc tắm cổ truyền của người Dao Đỏ vốn là một TSTT phi vật thể quý báu nhưng tiềm ẩn rủi ro bị khai thác kiệt quệ hoặc pha tạp. Nhận diện được giá trị này, các nhà khoa học của Đại học Dược Hà Nội đã nghiên cứu, chuẩn hóa công thức chiết xuất, đăng ký giải pháp hữu ích và chuyển giao quy trình thu hái, sơ chế đạt chuẩn GACP-WHO cho HTX Cộng đồng Dao Đỏ.

HTX đóng vai trò thu mua dược liệu của bà con, sơ chế bước đầu thành cao chiết. Doanh nghiệp tiếp nhận cao chiết để tinh chế thành các sản phẩm thương mại tiêu chuẩn cao như nước tắm, được phân phối trên thị trường. Nhờ liên kết này, bài thuốc dân gian đã trở thành sản phẩm tiêu biểu, tăng thu nhập cho thành viên HTX gấp 3-4 lần so với việc bán dược liệu thô.

Tại Đồng Tháp, HTX Xoài Cát Hòa Lộc là minh chứng cho hiệu quả khai thác Chỉ dẫn địa lý "Hòa Lộc" (Giấy chứng nhận số 00016 do Cục Sở hữu trí tuệ cấp). Tuy nhiên, chỉ dẫn địa lý là chưa đủ để trái xoài đi xa.

HTX đã chủ động liên kết với Viện Cây ăn quả miền Nam để tiếp nhận chuyển giao công nghệ xử lý nhiệt hơi nước chống ruồi đục quả và quy trình bao trái. Khi sản phẩm đạt chuẩn cả về nguồn gốc pháp lý (Chỉ dẫn địa lý, Mã số vùng trồng) lẫn chất lượng công nghệ, các doanh nghiệp xuất khẩu lớn như Chánh Thu… đã ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn để đưa Xoài Cát Hòa Lộc vào các thị trường khó tính như Mỹ, Úc, Nhật Bản với giá bán cao gấp 2-3 lần thị trường nội địa.

Những nút thắt cần tháo gỡ

Mặc dù đã có những mô hình điểm thành công, nhìn tổng thể, liên kết thương mại hóa TSTT trong khu vực HTX vẫn gặp không ít rào cản mang tính hệ thống.

PGS.TS Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, cho biết năng lực hấp thụ công nghệ của HTX, nhất là những HTX ở vùng sâu, vùng xa còn khó khăn. Phần lớn cán bộ quản lý HTX xuất thân từ nông dân, hạn chế về trình độ quản trị kinh doanh và hiểu biết pháp luật SHTT. Việc tiếp nhận các quy trình công nghệ phức tạp từ các viện/trường/doanh nghiệp đòi hỏi thời gian và chi phí đào tạo lớn.

Bên cạnh đó, khai thác, thương mại hóa TSTT là một quá trình dài, từ thử nghiệm, đăng ký bảo hộ đến thiết kế bao bì, truyền thông thương hiệu. Rất ít HTX có đủ nguồn lực tài chính để tự gánh vác giai đoạn "tiền thương mại hóa" này nếu không có sự đồng hành của doanh nghiệp và hỗ trợ từ ngân sách.

Để mô hình liên kết này thực sự phát triển, cần ưu tiên hỗ trợ các dự án liên kết có sự tham gia của HTX trong việc đăng ký bảo hộ TSTT trong và ngoài nước, hỗ trợ kinh phí áp dụng công nghệ mới và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Việc tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về SHTT, giúp các giám đốc HTX chuyển đổi tư duy từ "bán sản phẩm thô" sang "bán giá trị thương hiệu và công nghệ" là cần thiết. Đặc biệt là từ đây sẽ giúp hình thành mô hình liên kết giữa HTX – doanh nghiệp – viện/trường để nâng tầm nông sản Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.

Tùng Lâm