Nhiều năm qua, việc sản xuất nông nghiệp tại các vùng miền núi thường gặp khó khăn do tư duy manh mún, thiếu công nghệ chế biến và phụ thuộc vào thương lái.

Khơi thông nguồn lực bản địa

Tuy nhiên, sự xuất hiện của các HTX kiểu mới đã thay đổi hoàn toàn cục diện, biến những nông sản đơn sơ hoặc phụ phẩm bỏ đi thành nguồn nguyên liệu đắt giá cho chuỗi giá trị tuần hoàn.

Tại Lào Cai, HTX Sợi chuối và Dịch vụ nông nghiệp Bảo Thắng là một mô hình tiêu biểu cho tư duy kinh tế tuần hoàn. Trên vùng nguyên liệu 25 ha liên kết với hơn 30 hộ dân, HTX không chỉ chế biến quả chuối thành bột chuối xanh, chuối sấy dẻo mà còn tận dụng toàn bộ thân chuối sau thu hoạch để sản xuất sợi chuối, làm đồ thủ công mỹ nghệ như làn, túi, giỏ, mũ và ủ bã làm phân bón hữu cơ.

Mô hình này đạt doanh thu khoảng gần 1 tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm thường xuyên cho 7 thành viên cùng 10 đến 25 lao động thời vụ. Việc thu mua phụ phẩm thân chuối đã mang lại dòng tiền mới, giúp đồng bào nâng cao thu nhập trên cùng một diện tích canh tác.

Cùng khai thác tiềm năng từ cây chuối, HTX Sợi chuối Hùng An tại Tuyên Quang đã đầu tư máy móc tuốt sợi, tổ chức mạng lưới thu gom thân chuối sau thu hoạch từ các hộ dân bản địa. Việc biến thân cây bỏ đi thành sợi thô cung ứng cho ngành thủ công mỹ nghệ đã tạo ra công ăn việc làm tại chỗ, tăng thêm thu nhập cho bà con vùng cao trong những lúc nông nhàn.

Trong khi đó, HTX Sinh thái hữu cơ Bản Nhiên tại Phú Thọ lại chọn hướng đi khai thác giá trị của cây dược liệu truyền thống là tía tô và ngải cứu. Thay vì bán những cây này như nguyên liệu tươi giá rẻ, HTX đã xây dựng vùng trồng hữu cơ và đầu tư dây chuyền chế biến sâu thành các sản phẩm chăm sóc sức khỏe cao cấp như trà tía tô, trà ngải cứu, tinh dầu, cao dược liệu, xà bông và túi chốt ngải cứu. Việc thương mại hóa cây dược liệu bản địa giúp HTX Bản Nhiên nâng cao giá trị sản phẩm lên gấp nhiều lần, tạo sinh kế bền vững cho nhiều hộ nông dân tham gia chuỗi liên kết.

Bắt tay cùng doanh nghiệp

Dù sở hữu nguồn nguyên liệu dồi dào và tư duy sản xuất tiến bộ, hầu hết các HTX vùng cao vẫn gặp phải rào cản lớn về năng lực quản trị, công nghệ tinh chế và kênh phân phối tiêu thụ. Để giải bài toán này, việc thiết lập mối liên kết chiến lược với các doanh nghiệp đóng vai trò quyết định, giúp đưa sản phẩm bản địa vươn ra khỏi địa giới hành chính.

Sự hợp tác giữa các HTX chế biến sợi chuối như Hùng An với Công ty Cổ phần Musa Pacta  là một minh chứng điển hình. Doanh nghiệp đóng vai trò là hạt nhân công nghệ và thị trường, khi xây dựng nhà xưởng, cung cấp máy móc, chuyển giao kỹ thuật vận hành và cam kết bao tiêu toàn bộ sản lượng sợi thô đạt tiêu chuẩn.  Khi dây chuyền tuốt sợi đi vào vận hành, HTX thu mua thân chuối cho bà con với giá 500 đồng/kg về tuốt. Như vậy, trung bình mỗi gốc chuối sau khi hái quả sẽ mang lại thêm khoảng 20 nghìn đồng bỏ túi cho người trồng. Ngoài ra, sợi chuối của HTX được doanh nghiệp thu mua để đưa vào chế biến các mặt hàng thủ công mỹ nghệ cao cấp như túi xách, khay đựng, đồ trang trí... đáp ứng những tiêu chuẩn sinh thái khắt khe của thị trường Châu Âu.

Ông Phạm Mạnh, quản lý HTX Hùng An, cho biết mối liên kết này giải tỏa hoàn toàn nỗi lo về đầu ra đứt gãy, giúp HTX tự tin mở rộng quy mô liên kết với các hộ dân và chuẩn hóa chất lượng ngay từ khâu thô.

Còn HTX Sợi chuối và Dịch vụ nông nghiệp Bảo Thắng đến nay đã chủ động bắt tay với các doanh nghiệp, đơn vị tiêu thụ chuyên nghiệp để xây dựng chuỗi giá trị tuần hoàn khép kín cho cây chuối. Thông qua hợp đồng liên kết bao tiêu, các doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân thị trường, trực tiếp tiếp nhận và phân phối các dòng sản phẩm chế biến sâu như bột chuối xanh, nguyên liệu thực phẩm, cùng các mặt hàng thủ công mỹ nghệ (làn, túi, giỏ, mũ) được dệt từ sợi thân chuối.

Sự đồng hành của các đơn vị tiêu thụ giúp HTX Bảo Thắng giải  quyết   triệt để bài toán đầu ra, tự tin mở rộng vùng nguyên liệu và liên kết với các hộ dân thu gom phụ phẩm thân chuối sau thu hoạch. Hoạt động này giúp nâng cao giá trị tài nguyên và tạo nguồn thu nhập ổn định, bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Đối với  HTX Sinh thái hữu cơ Bản Nhiên, liên kết với doanh nghiệp được thể hiện qua khâu phát triển sản phẩm B2B, phân phối tiêu thụ và xuất khẩu. HTX bắt tay với các tập đoàn bán lẻ, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch, hệ thống spa chăm sóc sức khỏe và các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Doanh nghiệp cung cấp thông tin thị trường, định hình xu hướng tiêu dùng xanh, đồng thời hỗ trợ HTX thiết kế bao bì, nhãn mác đạt chuẩn quốc tế. Nhờ đó, các sản phẩm trà, tinh dầu tía tô và ngải cứu của Bản Nhiên không chỉ phủ sóng tại các đô thị lớn mà còn từng bước tiếp cận các thị trường nước ngoài ưa chuộng sản phẩm thiên nhiên.

Sự kết hợp giữa năng lực thị trường, vốn và công nghệ của doanh nghiệp với năng lực tổ chức sản xuất, gom nguồn lực cộng đồng của HTX đã tạo nên một chuỗi liên kết đôi bên cùng có lợi. Doanh nghiệp chủ động được nguồn cung nguyên liệu đạt chuẩn, còn HTX và nông dân bảo đảm được giá bán ổn định, không còn cảnh được mùa mất giá.

Tháo gỡ nút thắt hạ tầng

Dù đã chứng minh được hiệu quả kinh tế và giá trị xã hội to lớn, các HTX vùng dân tộc thiểu số hiện nay vẫn đang đối mặt với những rào cản về hạ tầng, mặt bằng sản xuất và nguồn lực đầu tư dài hạn. Để các chuỗi liên kết này phát triển bền vững và đóng góp nhiều hơn vào công tác giảm nghèo, sự đồng hành của chính quyền địa phương qua các chính sách hỗ trợ cụ thể là điều vô cùng cần thiết.

Điển hình như HTX Sợi chuối và Dịch vụ nông nghiệp Bảo Thắng, với định hướng mở rộng vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực chế biến và tiệm cận các tiêu chuẩn quản trị ESG, đơn vị đang rất cần sự hỗ trợ tháo gỡ khó khăn về mặt bằng. HTX mong muốn sớm hoàn thiện các thủ tục giao hoặc cho thuê diện tích 7.216 m² tại Quốc lộ 4D, thuộc phường Lào Cai hiện nay. Việc có một diện tích mặt bằng tập trung và ổn định sẽ giúp HTX yên tâm đầu tư nhà xưởng bài bản, lắp đặt dây chuyền chế biến hiện đại, xây dựng chuỗi giá trị cây chuối theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững.

Tương tự, các HTX Hùng An hay Bản Nhiên cũng rất cần sự hỗ trợ về vốn vay ưu đãi, chi phí đào tạo nghề cho lao động dân tộc thiểu số, hỗ trợ đăng ký chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và chứng nhận hữu cơ. Việc các địa phương tạo điều kiện thuận lợi về quỹ đất và thủ tục hành chính sẽ là bệ phóng quan trọng giúp mô hình kinh tế tập thể phát huy tối đa vai trò của mình.

Nhìn một cách tổng thể, mô hình liên kết giữa HTX và doanh nghiệp trong việc phát triển nông sản, dược liệu và kinh tế tuần hoàn đã khẳng định được tính đúng đắn trong thực tiễn. Mô hình không chỉ tạo ra các sản phẩm tiêu dùng xanh, bảo vệ môi trường sinh thái mà quan trọng hơn là đã tạo ra sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho hàng trăm hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Đây chính là động lực quan trọng góp phần thực hiện thắng lợi Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong giai đoạn hiện nay.

Tùng Lâm