Thành lập năm 2016 từ 7 thành viên ban đầu, HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ hiện có 10 thành viên, tạo việc làm cho khoảng 25 lao động, chủ yếu là phụ nữ dân tộc Dao. Với doanh thu hơn 3 tỷ đồng/năm, mô hình không chỉ mở ra hướng phát triển kinh tế từ cây thuốc bản địa mà còn đặt ra yêu cầu bảo tồn tri thức truyền thống, chủ động nguồn nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm.

VnBusiness đã có cuộc trao đổi với lương y Lý Thị Bích Huệ, Giám đốc HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ, về hành trình khởi nghiệp và định hướng phát triển mô hình.

Thưa bà, điều gì thôi thúc bà cùng các thành viên thành lập HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ, và những khó khăn lớn nhất trong giai đoạn đầu là gì?

Người Dao ở Ba Vì có truyền thống sử dụng cây thuốc Nam và lưu giữ nhiều kinh nghiệm chữa bệnh bằng thảo dược. Đây là nguồn tri thức quý được truyền lại qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào việc khai thác cây thuốc tự nhiên, sử dụng tươi hoặc phơi khô theo phương pháp truyền thống thì giá trị dược liệu chưa được phát huy đầy đủ, trong khi nguồn cây thuốc có nguy cơ suy giảm.

Nhận thấy tiềm năng của nguồn dược liệu bản địa, năm 2016, chúng tôi cùng lương y Lý Thị Bích Phượng vận động các hộ dân thành lập HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ, với 7 thành viên ban đầu. Mong muốn của chúng tôi là đưa những kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của người Dao vào sản xuất, tạo ra các sản phẩm thuận tiện hơn cho người dùng, đồng thời giúp người dân có thêm sinh kế từ chính tri thức và nguồn tài nguyên của địa phương.

Trong quá trình phát triển, khó khăn đặt ra là làm thế nào để vừa bảo tồn được giá trị truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm, quy trình chế biến và thị trường tiêu thụ. Bên cạnh đó, nguồn cây thuốc tự nhiên có nguy cơ suy giảm, khoảng 120 loài đứng trước nguy cơ cạn kiệt. Vùng nguyên liệu chưa được quy hoạch đồng bộ, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi liên kết vẫn còn hạn chế.

Chính yêu cầu bảo tồn nguồn dược liệu và phát triển nghề thuốc Nam theo hướng bền vững đã thôi thúc chúng tôi tiếp tục theo đuổi mô hình hợp tác xã, từng bước chuyển tri thức truyền thống thành sản phẩm có giá trị kinh tế.

Để đưa bài thuốc dân gian thành sản phẩm hàng hóa đạt chuẩn OCOP, HTX đã kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và khoa học kỹ thuật ra sao?

Với chúng tôi, bảo tồn tri thức truyền thống phải đi cùng với việc duy trì nguồn cây thuốc và phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu thực tế. Trước đây, nhiều loại thuốc chủ yếu được sử dụng ở dạng tươi hoặc phơi khô. Hiện nay, HTX đã phát triển thêm các dạng sản phẩm như cao, bột, thuốc đắp, tinh dầu và trà dược liệu, giúp đa dạng hóa cách sử dụng và nâng cao giá trị của nguyên liệu.

Chúng tôi cũng từng bước chuyển từ phương pháp nấu thủ công sang đầu tư dây chuyền chiết xuất hiện đại. Nhà máy chế biến đang hoàn thiện hồ sơ thẩm định để đạt tiêu chuẩn sản xuất. Việc kết hợp kinh nghiệm dân gian với khoa học kỹ thuật giúp HTX từng bước chuẩn hóa quy trình chế biến, nâng cao chất lượng và tạo điều kiện mở rộng thị trường.

Một dấu mốc đáng chú ý là 4 sản phẩm gồm trà dây gắm, trà dây thìa canh, trà lá khôi và trà cà gai leo đã được công nhận OCOP 3 sao. Đây là động lực để chúng tôi tiếp tục nâng cao chất lượng, phát triển sản phẩm mới và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Để có một sản phẩm đáp ứng yêu cầu thị trường, không chỉ cần nguồn nguyên liệu mà còn phải chú trọng quy trình chế biến, bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc. Chúng tôi xác định việc phát triển sản phẩm phải gắn với bảo tồn cây thuốc, chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái, chế biến và phối hợp với các nhà khoa học trong nghiên cứu nguồn gen dược liệu.

Theo kinh nghiệm của người Dao, dược tính của cây thuốc còn phụ thuộc vào độ cao sinh trưởng. Một số cây ngắn ngày có thể trồng ở khu vực thấp, trong khi cây thân gỗ, thân dây lâu năm cần sinh trưởng ở cao độ trên 400m để đạt dược tính tốt nhất. Vì vậy, phát triển sản phẩm phải gắn với điều kiện sinh thái, bảo vệ rừng và duy trì nguồn nguyên liệu phù hợp.

HTX đã tổ chức vùng nguyên liệu và chuỗi tiêu thụ thế nào để tạo sinh kế ổn định cho phụ nữ địa phương? Đâu là những kết quả khiến bà tâm đắc nhất? 

 Hiện nay, HTX có 10 thành viên, tạo việc làm cho khoảng 25 lao động, chủ yếu là phụ nữ dân tộc Dao. Doanh thu đạt hơn 3 tỷ đồng/năm, thu nhập của người lao động khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng. Đây là kết quả đáng khích lệ trong quá trình phát triển mô hình kinh tế dựa trên nguồn dược liệu bản địa và tri thức truyền thống của cộng đồng.

Sản phẩm của HTX ngày càng đa dạng, từ các sản phẩm cao xương khớp, dạ dày đến trà thìa canh, cà gai leo, lá khôi, dây gắm… Bên cạnh hoạt động sản xuất, chúng tôi tích cực tham gia xúc tiến thương mại, kết nối phân phối và từng bước phát triển các hoạt động du lịch trải nghiệm như tắm lá thuốc, massage trị liệu.

Về vùng nguyên liệu, người dân đang trồng dược liệu tại các khu vườn xen kẽ khu dân cư và dưới tán rừng. Nhiều khu vườn có diện tích từ 400m² đến 3.000m², phù hợp với điều kiện địa hình và tập quán canh tác. Tuy nhiên, để bảo đảm nguồn cung ổn định cho sản xuất, HTX cần tiếp tục mở rộng diện tích trồng, bảo tồn các loài cây thuốc quý và từng bước hình thành vùng nguyên liệu chủ động hơn.

Chúng tôi đặt mục tiêu bảo tồn ít nhất 150 loài thảo dược, đồng thời phối hợp với các nhà khoa học nghiên cứu bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái và chế biến. Đây là việc cần thiết để hạn chế tình trạng khai thác tự phát, bảo vệ nguồn cây thuốc và tạo nền tảng cho sản xuất lâu dài.

Điều chúng tôi hướng tới không chỉ là tăng số lượng sản phẩm hay doanh thu mà còn là tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân địa phương. Khi cây thuốc được gây trồng, chế biến thành sản phẩm có giá trị và nghề truyền thống mang lại nguồn thu ổn định, người dân sẽ có thêm động lực để tiếp tục gìn giữ tri thức của cộng đồng.

Từ hành trình của mình, theo bà, phụ nữ dân tộc thiểu số cần những “trợ lực” gì để tự tin làm chủ và vận hành hiệu quả một mô hình kinh tế tập thể? 

Phát triển một hợp tác xã từ tri thức truyền thống đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề cùng lúc, từ nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến chất lượng sản phẩm và thị trường tiêu thụ. Với mô hình của chúng tôi, khó khăn hiện nay là vùng nguyên liệu chưa được quy hoạch đầy đủ, ứng dụng khoa học kỹ thuật chưa đồng bộ và chuỗi liên kết chưa bền vững. Những hạn chế này khiến giá trị sản phẩm chưa tương xứng với tiềm năng của nguồn dược liệu Ba Vì.

Để khắc phục, HTX chủ động trồng, bảo tồn và mở rộng vùng nguyên liệu; đồng thời tìm kiếm sự phối hợp của các nhà khoa học để nghiên cứu nguồn gen, chuẩn hóa quy trình sản xuất và phát triển sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu thị trường. Chúng tôi cũng tích cực xúc tiến thương mại, kết nối phân phối và từng bước hoàn thiện quy trình sản xuất để nâng cao khả năng cạnh tranh.

Tuy nhiên, để phụ nữ dân tộc thiểu số tự tin khởi nghiệp và phát triển kinh tế tập thể, nỗ lực của từng cá nhân hay HTX là chưa đủ. Chúng tôi mong muốn được hỗ trợ vốn để mở rộng vùng trồng, đầu tư hạ tầng sản xuất đáp ứng yêu cầu về chất lượng và truy xuất nguồn gốc; đồng thời được hỗ trợ về thủ tục pháp lý, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và kết nối với doanh nghiệp, nhà khoa học, cơ quan quản lý.

Đối với dược liệu, quy hoạch vùng trồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là tại những khu vực sinh thái phù hợp ở độ cao trên 400m để bảo tồn các loài cây thuốc quý. Việc gắn phát triển dược liệu với bảo vệ rừng cũng giúp duy trì nguồn tài nguyên phục vụ sản xuất lâu dài.

Theo tôi, khi có điều kiện sản xuất phù hợp, được hỗ trợ nâng cao chất lượng sản phẩm và kết nối thị trường, phụ nữ dân tộc thiểu số sẽ có thêm cơ hội phát huy tri thức, kinh nghiệm của mình để tạo sinh kế. Mô hình HTX cũng có điều kiện phát triển ổn định hơn, mang lại lợi ích cho các thành viên và cộng đồng địa phương.

Thời gian tới, HTX có những định hướng gì để vừa mở rộng thị trường, phát triển kinh tế gắn với du lịch, vừa truyền nghề và nhân rộng cơ hội cho phụ nữ địa phương? 

- Trong thời gian tới, HTX tiếp tục tập trung bảo tồn nguồn dược liệu, mở rộng diện tích trồng và từng bước hình thành vùng nguyên liệu ổn định phục vụ sản xuất. Mục tiêu của chúng tôi là bảo tồn ít nhất 150 loài thảo dược, đồng thời phối hợp với các nhà khoa học nghiên cứu nguồn gen, chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái, chế biến để nâng cao chất lượng sản phẩm.

HTX cũng định hướng phát triển thêm các sản phẩm ở dạng cao đặc, cao lỏng, viên hoàn và những dạng phù hợp với nhu cầu thị trường. Cùng với đó là tiếp tục hoàn thiện điều kiện sản xuất, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, tăng cường xúc tiến thương mại và kết nối các kênh phân phối.

Một định hướng quan trọng khác là phát triển làng nghề thảo dược gắn với du lịch trải nghiệm. Việc kết hợp sản xuất dược liệu, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và du lịch cộng đồng sẽ góp phần gia tăng giá trị sản phẩm, quảng bá văn hóa người Dao Ba Vì và tạo thêm việc làm cho lao động địa phương.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, HTX mong muốn các cấp, ngành quan tâm quy hoạch vùng trồng dược liệu, hỗ trợ vốn đầu tư mở rộng vùng nguyên liệu, hoàn thiện hạ tầng sản xuất và tạo điều kiện kết nối với doanh nghiệp, nhà khoa học, cơ quan quản lý. Nếu được hỗ trợ đồng bộ, mô hình sẽ tạo hiệu quả nhiều mặt, góp phần phát triển kinh tế xanh của Ba Vì.

Với chúng tôi, phát triển kinh tế từ cây thuốc không thể tách rời nhiệm vụ bảo tồn tri thức truyền thống. Khi cây thuốc được trồng và bảo vệ, kinh nghiệm của người đi trước được kế tục, sản phẩm được nâng cao chất lượng và người dân có thu nhập từ nghề, tri thức ấy sẽ có thêm cơ hội được gìn giữ qua các thế hệ. Chúng tôi mong muốn mô hình HTX tiếp tục phát triển, tạo thêm sinh kế cho phụ nữ dân tộc Dao và mở ra cơ hội để nhiều người dân địa phương cùng tham gia gìn giữ, phát huy giá trị cây thuốc Nam.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Hoàng Hà thực hiện