Theo Ts. Võ Trí Thành, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, đây sẽ là một vận hội mới mà Việt Nam không thể bỏ lỡ. Tuy nhiên, đằng sau cơ hội cũng là những thách thức không hề nhỏ mà Việt Nam cần phải vượt qua. Bên cạnh đó, không chỉ vượt qua khía cạnh thách thức hội nhập mà còn là thách thức từ nhiều yếu tố khác.

Thời cơ – tùy thuộc vào chính chúng ta

Ông Thành cho rằng, sau 30 năm đổi mới và mở cửa, đất nước đã đạt được hàng loạt các thành tựu ấn tượng như trở thành quốc gia có thu nhập trung bình thấp, và là nền kinh tế rất mở. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay, Việt Nam đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như khu vực DN nhà nước và đầu tư công không hiệu quả. Bên cạnh đó, chi phí kinh doanh còn rất cao, khoảng cách chênh lệch giàu nghèo ngày càng mở rộng.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, TPP và FTA Việt Nam – EU sẽ tạo ra những cơ hội lớn và sức ép để Việt Nam cải cách, phát triển, nhưng tận dụng được hay không tùy thuộc vào chính Việt Nam.

“Ở trong nước, cơ hội và sức ép cho thay đổi cũng rất lớn. Đường hướng cho thay đổi như thế nào đã khá rõ và sự đồng thuận ủng hộ thay đổi rất cao. Do vậy, chúng ta không lo thiếu nguồn lực và năng lực, song cái cần nhất là ý chí và hành động vì lợi ích phát triển của đất nước”, bà Lan nói. Bà Lan cho rằng thời gian không chờ đợi ai, cơ hội sẽ sớm trôi qua trong một thế giới thay đổi liên tục và nhanh chóng. Việt Nam cần phải hành động ngay.

Đồng quan điểm, Ts. Võ Trí Thành cho rằng những cơ hội từ TPP và EVFTA sẽ chỉ tồn tại trong khoảng 5 – 7 năm. “Tôi cho rằng sau khoảng 5 – 7 năm nữa, khi một số nước ASEAN khác như Thái Lan, Indonesia… cũng gia nhập TPP, EU nối lại đàm phán FTA với ASEAN và nếu FTA giữa EU với ASEAN được ký kết thì lợi thế hiện nay của Việt Nam với các nước ASEAN chưa gia nhập TPP hay chưa ký FTA với EU sẽ không còn nữa”, ông Thành cảnh báo.

Chỉ ra những yếu kém mà Việt Nam đang gặp phải khi hội nhập, ông Claudio Dordi, Tư vấn trưởng dự án Eu – Mutrap, cho biết trong việc thúc đẩy xuất khẩu vào EU sau khi đã ký EVFTA, Việt Nam vẫn còn nhiều vướng mắc, yếu kém nội tại chưa dễ giải quyết, như khó khăn trong việc tuân thủ các quy tắc về xuất xứ, nhất là hàng dệt may, đồ gỗ…

“Có những vấn đề mà các FTA không giải quyết được như các sản phẩm phi thực phẩm nguy hiểm. EU có hệ thống cảnh báo an toàn thực phẩm, thức ăn gia súc… rất nghiêm ngặt mà trước nay có nhiều sản phẩm của Việt Nam bị ngăn chặn, cảnh báo rồi. Nếu DN của Việt Nam không chú ý, cải thiện chất lượng, an toàn thực phẩm thì dù có ký EVFTA cũng không dễ tận dụng được lợi thế cạnh tranh mà hiệp định này đem lại”, ông Claudio Dordi nói.

Thời gian không chờ đợi ai, cơ hội sẽ sớm trôi qua trong một thế giới thay đổi liên tục và nhanh chóng.

Lo nhất là DN vừa và nhỏ

Với nhiều thách thức khi hội nhập, song các chuyên gia cho rằng trước sức ép hội nhập, sức cạnh tranh của DNNVV là đáng lo nhất. Theo thống kê, hiện nay, các DN Việt Nam có quy mô nhỏ dẫn đến khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế.

Chẳng hạn, chỉ có 21% DNNVV Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu so với 30% của Thái Lan, 46% của Malaysia. Điều này khiến DNNVV Việt Nam ít có khả năng được hưởng lợi từ hiệu ứng lan tỏa của FDI qua chuyển giao công nghệ, chuyển giao kiến thức và nâng cao năng suất. Tỷ lệ xuất khẩu của DNNVV trong tổng kim ngạch xuất khẩu luôn thấp hơn DN lớn: ở Việt Nam chỉ 16,8% so với 83%; ở các nước khác trung bình là 23% so với 77%.

Chuyên gia kinh tế Chi Lan dẫn ra hàng loạt những con số về xếp hạng môi trường kinh doanh được các tổ chức quốc tế công bố mới đây cho thấy khối DNNVV của Việt Nam đang trong tình trạng đuối sức khi tham gia sân chơi toàn cầu, như sức khỏe của DN Việt Nam rất đáng lo ngại khi xếp ở vị trí chót bảng hầu hết các đầu mục được đánh giá trong 12 nước tham gia TPP; về phát triển hoạt động DN, DN Việt Nam cũng còn ở khoảng cách rất xa so với nước đứng phía trên là Peru, chưa kể so với các nước khác. Ngoài ra, các chi phí về thuế, về thủ tục hải quan cao khiến DN trong nước bị bào mòn sức cạnh tranh khi xuất khẩu ra các nước.

Thống kê những năm gần đây cũng cho thấy số lượng DN có tăng lên nhưng quy mô lại ngày càng nhỏ đi. Trong 10 năm, từ 2002 đến 2012, quy mô về lao động của DN Việt Nam chỉ còn một nửa. Bên cạnh đó, dù quy mô về vốn có tăng lên, nhưng nếu tính yếu tố lạm phát, trượt giá, quy mô về vốn thật sự của các DN chỉ còn một nửa.

“Quá trình phát triển đáng nhẽ DN Việt phải đi từ siêu nhỏ lên nhỏ, rồi thành DN vừa rồi đến DN lớn. Nhưng DN của chúng ta đang dừng mãi ở quy mô siêu nhỏ trong suốt 10 năm qua. Dù số liệu cho thấy số DN thành lập mới có tăng nhưng số phải ngừng hoạt động cũng không kém. Đây là những DN đã hoạt động nhiều năm nhưng phải dừng cuộc chơi do không chịu được sức ép cạnh tranh trong khi số DN mới thành lập chưa biết khả năng tồn tại thế nào”, bà Lan phân tích.

Trong khi đó, năng suất lao động của khối DN nhà nước và tư nhân của Việt Nam đang bị tụt hậu khá xa ngay cả với các DN nước láng giềng là Trung Quốc. Trình độ công nghệ mà các DNNVV của Việt Nam sử dụng đang lạc hậu từ 2-3 thế hệ so với các nước xung quanh. Ngay tỷ lệ các DN siêu nhỏ trên cả nước dùng các thiết bị điện để sản xuất, tính đến năm 2013, chỉ đạt 29%. Đây là tỷ lệ quá thấp. Bên cạnh đó, trình độ lao động không có tay nghề, không được đào tạo chính quy lên tới 87%.

Do vậy, theo bà Lan, để phát triển, Nhà nước cần có những chính sách đặc thù để nâng cao sức cạnh tranh của khối DN tư nhân (các DNNVV).

Ts. Võ Trí Thành cũng cho rằng, để tham gia được những lĩnh vực mà chúng ta có lợi thế như dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản đến các ngành dịch vụ như bán lẻ, phân phối, giải trí, du lịch hay logistic, các DNNVV phải kết nối với các DN lớn hơn bởi những DN này không thể làm được hết mọi khâu, công đoạn. Sự liên kết không chỉ giúp DN làm ăn, dịch vụ, công nghiệp hỗ trợ mà quan trọng là học hỏi vươn lên.

Lê Thúy