Thông tin tại Hội thảo "Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp" diễn ra ngày 24/3, nhiều ý kiến cho rằng trong bối cảnh thế giới đối mặt với cạn kiệt tài nguyên, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng nghiêm trọng, mô hình tăng trưởng tuyến tính truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế. Đối với Việt Nam, áp lực chuyển đổi không chỉ đến từ yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn từ mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Theo ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp, kinh tế tuần hoàn không còn là một lựa chọn mà đã trở thành con đường tất yếu để duy trì tăng trưởng dài hạn.

Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước xây dựng nền tảng pháp lý cho mô hình này. Từ định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIII, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021–2030, đến các quy định cụ thể trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, khung chính sách cho kinh tế tuần hoàn cơ bản đã được định hình.

Hệ thống này được thiết kế xoay quanh ba trụ cột chính gồm: định hướng chiến lược, hệ thống pháp lý và các công cụ thực thi. Trong đó, các công cụ chính sách khá đa dạng, từ thuế môi trường, tín dụng xanh đến các tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế quản lý liên ngành.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cho thấy nhiều điểm nghẽn đáng chú ý. Trước hết, hệ thống pháp luật vẫn thiếu một văn bản tổng thể mang tính điều phối thống nhất, khiến việc thực thi còn phân tán. Bên cạnh đó, thị trường nguyên liệu thứ cấp chưa phát triển, trong khi năng lực công nghệ và tài chính của doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa – còn hạn chế.

Những yếu tố này khiến kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam hiện mới dừng ở giai đoạn “chuyển tiếp”, chưa tạo được tác động lan tỏa rộng rãi.

Các chuyên gia cũng cho rằng, lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn của Việt Nam sẽ trải qua ba giai đoạn. Giai đoạn đến năm 2025 tập trung hoàn thiện thể chế và triển khai thí điểm, với vai trò chủ đạo của Nhà nước. Từ 2025–2030, trọng tâm chuyển sang phát triển thị trường, đặc biệt là thị trường nguyên liệu tái chế và thị trường carbon, khi khu vực tư nhân đóng vai trò trung tâm. Đến năm 2050, kinh tế tuần hoàn được kỳ vọng trở thành một phần nội tại của nền kinh tế, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.

PGS. TS. Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam, nhận định, đây là xu thế toàn cầu không thể đảo ngược và mang tính chuyển đổi cấu trúc toàn diện của nền kinh tế.

Thực tế, các thị trường lớn như Liên minh châu Âu đang thiết lập những tiêu chuẩn mới như cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM), tiêu chuẩn ESG hay “hộ chiếu sản phẩm số”. Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải minh bạch toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào đến phát thải trong quá trình sản xuất.

Theo ông Tuấn, đây chính là cơ hội để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, đồng thời phát triển ngành công nghiệp tái chế thành lĩnh vực chiến lược.

Ở góc nhìn thị trường, ông Đặng Huy Đông, Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA), nhấn mạnh chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn tự nguyện, mà là điều kiện bắt buộc để hàng hóa Việt Nam duy trì “cuốn hộ chiếu có visa” ra thị trường thế giới.

Việt Nam với đặc thù nền kinh tế có độ mở lớn, kim ngạch xuất nhập khẩu có thời điểm gần gấp đôi GDP, việc đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu – nơi hơn 80% là hàng công nghiệp – đặt ra thách thức lớn cho toàn bộ hệ thống, từ quản lý nhà nước đến doanh nghiệp và khoa học công nghệ.

Tuy vậy, thách thức cũng đồng thời là cơ hội. Theo ông Đông, nếu thực hiện hiệu quả, chuyển đổi xanh có thể đóng góp trên 1% GDP, cùng với chuyển đổi số tạo thành “chuyển đổi kép”, mở ra khả năng đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong dài hạn.

Kinh tế tuần hoàn, vì thế, không chỉ là một giải pháp môi trường mà đang trở thành động lực tăng trưởng mới. Vấn đề cốt lõi hiện nay là làm sao rút ngắn khoảng cách từ chính sách đến thị trường, trong đó doanh nghiệp phải thực sự trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và dẫn dắt.

Hồng Hương