Theo Hiệp hội Cơ khí – Điện Tp.HCM (HAMEE), “nút thắt” đang nằm ở công nghiệp hỗ trợ. Là chìa khoá để thúc đẩy công nghiệp cơ khí phát triển nhưng công nghiệp hỗ trợ còn quá nhiều bất cập, nhất là lĩnh vực này phụ thuộc hơn 70% nguyên liệu nhập khẩu.

Nguồn lực hạn chế

Đơn cử như công nghiệp hỗ trợ cho ngành cơ khí ô tô trong nước vấn còn kém phát triển. Nhất là tỷ lệ nội địa hóa còn thấp tùy theo chủng loại xe và nhà sản xuất (10% đối với xe du lịch, > 30% với xe tải, > 40% đối với xe khách).

Còn lại, chủ yếu là các nhà cung cấp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 90%, chỉ có vài nhà cung cấp trong nước có thể tham gia mạng lưới nhà cung cấp cho sản xuất và lắp ráp ô tô tại Việt Nam.

Số liệu thống kê hồi năm 2015 cho thấy cả nước có khoảng 3.100 DN cơ khí, trong đó có gần 450 DN quốc doanh, 1.250 cơ sở sản xuất tập thể và 156 xí nghiệp tư doanh.

Tuy nhiên, các DN cơ khí nội địa vẫn đang gặp nhiều khó khăn khi tham gia vào chuỗi thị trường cạnh tranh. Nói trắng ra là ngành cơ khí Việt Nam đang thiếu các DN cơ khí đầu đàn có chiến lược và sản phẩm chủ lực để dẫn dắt các DN khác trong nước tham gia và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo giới chuyên gia, thị trường chính là điểm mạnh và cũng là điểm yếu lớn nhất của ngành cơ khí Việt Nam. Trung bình mỗi năm nước ta nhập khẩu gần 10 tỷ USD các sản phẩm cơ khí. Trong khi đó, sản phẩm cơ khí sản xuất trong nước chỉ chiếm khoảng 7% thị trường.

Nguyên nhân ở đây được cho là do nguồn lực vốn hạn chế. Phần lớn các cơ sở cơ khí trong nước vẫn dừng ở quy mô vừa và nhỏ, hầu như chưa có DN nào đủ sức tự chế tạo ra các sản phẩm có sức cạnh tranh quốc tế. Vì vậy, việc hàng năm, Việt Nam vẫn phải nhập siêu nhiều tỷ USD trang thiết bị, vật tư cho các ngành công nghiệp hỗ trợ và cho ngành chế tạo cơ khí.

Trong buổi kết nối cung cầu ngành cơ khí và công nghiệp hỗ trợ Việt Nam do Bộ Công Thương tổ chức vào cuối tuần qua tại Tp.HCM, ông Kiều Huỳnh Sơn, Phó Chủ tịch HMEE, Tổng Giám đốc công ty TNHH sản xuất máy & sản phẩm Thép Việt (Viesteel), đã than phiền rằng có quá ít DN Việt Nam làm công nghiệp hỗ trợ.

Các DN cơ khí nội địa vẫn gặp nhiều khó khăn khi tham gia chuỗi thị trường cạnh tranh.

Cần chiến lược dài hạn

Theo ông Sơn, là chìa khóa thúc đẩy nền công nghiệp phát triển nhưng công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí Việt Nam còn tồn tại nhiều bất cập cần tháo gỡ.

Thực tế cho thấy, nguồn nhân lực cung cấp cho công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu DN. Trong khi đó, việc thiếu vốn, quy mô hoạt động nhỏ, lẻ, giá trị gia tăng thấp… vẫn là căn bệnh cố hữu.

Một vấn đề tồn tại nhiều năm nay là tất cả DN cơ khí Việt Nam hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc gia công cho đối tác nước ngoài, trong khi lại phụ thuộc nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Đây là “nút thắt” cho các DN cơ khí Việt Nam khi thiếu vắng ngành luyện kim để cung cấp nguyên liệu cho ngành cơ khí.

Dành lời khuyên cho các DN cơ khí Việt Nam, ông Yeon In Jung, Tổng Giám đốc công ty TNHH Công nghiệp nặng Doosan Việt Nam, cho rằng cần phải có cách tiếp cận dài hạn để có những hỗ trợ pháp lý với thời hạn ít nhất 10 năm để phát triển các hoạt động công nghiệp cơ khí.

Ông Yeon lưu ý là chất lượng cần phải được ăn sâu vào các nhà cung cấp cơ khí trong nước và họ cần phải “làm chủ” chất lượng sản phẩm của họ 100%. “Bởi vì, nếu Việt Nam có nhiều công ty nội địa đủ điều kiện tiêu chuẩn toàn cầu và được trang bị công nghệ cần thiết liên quan đến gia công, sơn, mạ…, nó sẽ thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển ngành cơ khí của Việt Nam. ” – ông Yeon chia sẻ.

Việc thiếu nguồn nhân lực kỹ thuật cao, không thể đáp ứng nhu cầu khi cần chính là một trong những rào cản để phát triển ngành cơ khí tại Việt Nam hiện nay.

Chính vì vậy, theo khuyến nghị của vị lãnh đạo Doosan, Việt Nam nên đặt ra các tiêu chuẩn giáo dục kỹ thuật để ngang bằng các nước phát triển trong 5 năm tới. Đây là mục tiêu khó khăn nhưng nếu Chính phủ cam kết nói và thành lập hội đồng cố vấn trong ngành công nghiệp cơ khí thì điều này hoàn toàn có thể đạt được.

Trên thực tế hiện nay, muốn xây dựng một hệ thống DN cơ khí lớn mạnh, đủ sức chế tạo linh kiện, phụ tùng cho các tập đoàn đa quốc gia, sửa chữa các trang thiết bị phức tạp… cần có một hệ thống chính sách đồng bộ và quy hoạch cụ thể để khuyến khích các thành phần kinh tế đầu tư mạnh hơn vào lĩnh vực này.

Trong những giải pháp tổng thể, đồng bộ, giải pháp tạo nguồn vốn với ngành cơ khí là vô cùng cấp thiết. Điều đó đòi hỏi cần có những tổ chức tài chính mạnh để đồng hành với các DN cơ khí nội địa nhằm tăng sức cạnh tranh, từ đó định hình những mặt hàng cơ khí trọng điểm mà Việt Nam có thế mạnh và phát triển thành những sản phẩm có thương hiệu mang tầm quốc tế.

Thế Vinh