Cách đây không lâu, Công an quận 1 (Tp.HCM) đã bắt quả tang một cán bộ kinh tế của phường Bến Thành với tư cách là tổ trưởng tổ kiểm tra liên ngành về hành vi vòi tiền một doanh nghiệp (DN) 5 triệu đồng để bỏ qua lỗi vi phạm trong hoạt động kinh doanh của DN này trong quá trình kiểm tra.

Thực ra, chuyện vòi vĩnh với số tiền vài triệu động khi kiểm tra như vậy đối với nhiều DN là chuyện thường xuyên chứ chưa nói đến chuyện vòi vĩnh của cán bộ thanh tra.

Do thiếu minh bạch

Lâu nay, nhiều DN tuy không nói công khai nhưng hay rỉ tai nhau là khi các đoàn kiểm tra, thanh tra đến làm việc thì công việc chính không phải hướng dẫn tuân thủ pháp luật mà là vòi vĩnh, ít thì vài triệu, nhiều thì vài chục triệu đồng, thậm chí là vài trăm triệu hoặc hàng tỷ đồng.

Trong câu chuyện “vòi tiền” của đoàn thanh tra Bộ Xây dựng ở tỉnh Vĩnh Phúc hồi tuần qua, vụ việc đang điều tra làm rõ, nhưng một vấn đề được quan tâm là có hay không việc cán bộ thanh tra đòi DN trúng các gói thầu xây dựng tại đây “chung chi” số tiền lớn?

Một ví dụ đưa đưa ra là, với một dự án xây lắp do chính quyền một địa phương làm chủ đầu tư với tổng vốn đầu tư hơn 33 tỷ đồng, quá trình đấu thầu dự án này liệu có minh bạch hay không, từ việc mời thầu, chấm thầu, xác định năng lực nhà thầu, khi rốt cuộc đơn vị trúng thầu là một DN chỉ có vốn điều lệ 3 tỷ đồng?

Hoặc có trường hợp ở địa phương có hai công trình giao thông do huyện làm chủ đầu tư. Phía DN là đơn vị giám sát và tư vấn không đủ năng lực dẫn đến sai sót nên thanh tra phải vào cuộc.

Với DN trúng thầu hay đơn vị giám sát, tư vấn như vậy thì việc thanh tra là lẽ đương nhiên. Nhưng việc cán bộ thanh tra vòi vĩnh, đòi phần trăm từ nhà thầu, từ đơn vị có liên quan trong quá trình thanh tra thì lại là một câu chuyện khác.

Một phần của vấn đề này đến từ sự thiếu minh bạch đấu thầu. Một cuộc khảo sát với số DN có tham gia đấu thầu với cơ quan nhà nước từng cho thấy, chỉ có 36% cho rằng cuộc đấu thầu đó là khách quan, minh bạch, trong khi 38% tin rằng có “chạy chọt” và 50% tin là có sự ưu ái người thân.

Khảo sát DN còn thể hiện 57% DN cho biết họ phải tặng quà cho cán bộ công chức để có được hợp đồng chính phủ và và 91% tặng quà để “công việc chạy được”.

Trong hoạt động quản lý đấu thầu, 100% số DN được hỏi khẳng định việc tặng/nhận quà là phổ biến và không có DN nào trả lời không biết về tình huống này.

Điều này có nghĩa là với các DN làm ăn không minh bạch trong đấu thầu với các gói thầu của Nhà nước là họ đã có “chung chi”. Nhưng đó mới chỉ là bước 1, khi chuyển sang giai đoạn thanh kiểm tra các gói thầu này, trong trường hợp gặp cán bộ thanh tra vòi vĩnh thì phía DN phải “chung chi” bước 2.

Tại anh hay tại ả?

Phí tiêu cực là một vấn đề nghiêm trọng mà tất cả các khu vực DN, đặc biệt là các DN thuộc khu vực tư nhân đang gặp phải. Trong đó, phí tiêu cực từ những đợt thanh, kiểm tra là điều mà các DN ám ảnh nhất.

Nhưng nói đi phải nói lại là “tại anh hay tại ả?”. Nếu DN làm ăn chân chính, không vi phạm pháp luật, không lợi ích nhóm, minh bạch rõ thì chuyện cán bộ thanh tra vòi vĩnh sẽ khó có “đất sống”.

Trong nhận định gần đây về khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam, chuyên gia kinh tế Lê Duy Bình, Giám đốc công ty tư vấn về quản lý kinh tế Economica Việt Nam, nhấn mạnh môi trường kinh doanh thiếu minh bạch ở Việt Nam đã tạo điều kiện cho tham nhũng phát triển.

Còn trong khuôn khổ khảo sát về Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện, chi phí không chính thức được sử dụng là một chỉ số nhằm đo lường mức độ tham nhũng mà các DN thuộc khu vực tư nhân phải đối diện tại Việt Nam.

Theo khảo sát PCI, chi phí không chính thức trong giai đoạn cách đây 3 năm không có dấu hiệu cải thiện so với năm cơ sở là 2006 (năm 2016, có tới 66% các DN trong tỉnh trung vị cho biết họ buộc phải trả tiền chi phí không chính thức cho các quan chức trong bộ máy nhà nước).

Tỷ lệ này cao hơn giai đoạn 2008-2013 từ 12 đến 15 điểm phần trăm. Trong đó, 11% số các DN được hỏi cho rằng các khoản chi phí không chính thức này chiếm hơn 10% doanh thu của DN, một gánh nặng tài chính đáng kể đổi với bất kỳ một DN nào.

Bên cạnh đó, nhiều DN đồng ý với nhận định rằng: “các DN thường phải trả chi phí không chính thức để tránh những phiền toái trong thủ tục hành chính”.

Tuy nhiên, chi phí không chính thức không chỉ nằm ở khâu thủ tục mà còn ở các đợt thanh, kiểm tra DN. Mới đây, tại một hội thảo về cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và PCI, chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công (PAPI), ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế của VCCI, đã phải thốt lên là DN càng lớn thì càng bị thanh tra, kiểm tra. Một DN lớn bị thanh tra, kiểm tra 5 lần, trong khi con số này đối với một DN vừa là 2 lần và DN nhỏ là 1 lần.

Và như lý giải một phần nguyên nhân DN Việt không muốn “lớn”, ông Tuấn dẫn chứng là khi ông hỏi các DN có tốn phong bì cho việc thanh tra, kiểm tra hay không, DN càng lớn càng cho biết là tốn.

Thế Vinh