Ông Phạm Đức Trung, Trưởng Ban Cải cách và Phát triển doanh nghiệp, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho biết, quá trình cổ phần hoá (CPH) doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giai đoạn 2011-2015 đạt 93% kế hoạch về số lượng nhưng chất lượng thấp. Ví dụ, năm 2015, có 128 DN IPO nhưng chỉ bán được 36% số cổ phần chào bán, sau IPO, Nhà nước vẫn nắm giữ 81% vốn điều lệ.

Vốn nhà nước vẫn nằm ở DNNN?

Ông Trung cho rằng chất lượng CPH thể hiện số vốn nhà nước chuyển đổi sở hữu sang các nhà đầu tư tư nhân còn thấp so với mục tiêu đề ra. Hiện Nhà nước vẫn nắm 81% sở hữu tại các công ty cổ phần thuộc sở hữu của Nhà nước, trong khi đặt mục tiêu phải thoái vốn chỉ còn dưới 50% hoặc không cần nắm giữ.

Thời gian gần đây, quá trình CPH đang chậm lại, trong khi chất lượng chưa có dấu hiệu cải thiện, việc bán cổ phần nhà nước tiếp tục gặp khó khăn, chính sách CPH chưa thay đổi.

5 tháng đầu năm 2017, CPH 13 DNNN và 2 đơn vị sự nghiệp, song chỉ có 3 DN thuộc danh mục CPH theo tiêu chí mới, công bố giá trị 38 DN nhưng chưa phê duyệt phương án CPH, còn lại đang xác định giá trị 107 DN.

Một loạt bất cập trong công tác CPH được nêu ra từ việc triển khai nhiều việc nhưng không đạt mục tiêu như: CPH hàng trăm DN nhưng vốn thu hồi còn thấp, năm 2015, 20% tổng công ty thua lỗ, lỗ luỹ kế, nhiều rủi ro, không tự chủ được tài chính; đóng góp thu ngân sách nhà nước giảm (chỉ còn khoảng 28%)…

“Nguyên nhân có nhiều, nhưng khách quan là thị trường như nguồn cung CPH lớn, vượt quá khả năng hấp thụ chủ quan là cách thức, cơ chế về CPH còn bất cập như bán cổ phần cho nhà đầu tư chiến lược, giá trị đất đai, vị thế chưa thu hút được nhà đầu tư chiến lược”, ông Trung cho biết.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, sự trì trệ này không chỉ là quan hệ lợi ích, mà còn là thiếu quyết tâm thực hiện. “Thực tế, nhiều trường hợp cho thấy, số vốn nhà nước rút ra không bằng vốn bổ sung thêm cho DNNN. Có lẽ vì thiếu quyết tâm chính trị, năng lực tổ chức thực hiện, mặc dù tất cả điều này nằm gọn trong tay Nhà nước”, bà Lan nhận định.

Bàn về nguyên nhân, ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện CIEM, cho rằng gần đây, mỗi lần soạn thảo nghị quyết đều nhấn mạnh năng lực thực hiện kém, nhưng dù những việc rất đơn giản, chúng ta không làm được như công khai hoá, minh bạch thông tin, Chính phủ nhiều lần nhắc nhở song chẳng ai chịu trách nhiệm.

“Tôi nghĩ đó là việc đơn giản nhất, không tốn kém gì mà chúng ta không thực hiện, chưa kể tới việc CPH mà vốn nhà nước vẫn giữ nguyên ở DNNN, phương pháp này làm cho khu vực nhà nước “to” lên chứ không phải nhỏ đi”, ông Cung đánh giá.

Cổ phần hoá DNNN không khó nhưng cần quyết tâm cuả người chủ DN

Không khó nhưng có muốn làm?

Ông Cung nhận định hiện nay, quá trình CPH không chỉ chậm so với chỉ tiêu của giai đoạn 2011-2015, mà giai đoạn 2016-2020 cho thấy thách thức lớn hơn. CPH trong giai đoạn này mới chỉ phê duyệt phương án, còn triển khai thì chưa. Vậy giai đoạn này còn hơn 3 năm, liệu chúng ta có đạt được mục tiêu không.

Ông Cung nhấn mạnh, muốn phân bổ nguồn lực hiệu quả thì Nhà nước phải thay đổi, đừng để “ngồi” trên một đống tiền mà luôn bảo là không có vốn.

Đồng tình với ý kiến trên, chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng CPH DNNN cần phải cấp bách hơn, không chỉ trong bối cảnh cạn kiệt động lực thúc đẩy tăng trưởng, mà người dân cũng hết chịu nổi “gánh nặng” thua lỗ, trì trệ diễn ra tại một số DN nhà nước.

“Mong muốn này không phải vượt đòi hỏi nhiều quá so với những gì đề ra. Để tái cơ cấu DNNN thực chất, chung quy lại là thực hiện thực chất những gì đề ra, không đòi hỏi cái gì nhiều hơn, hay bắt phải “xé rào”.

“Do vậy, chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện được nếu chúng ta làm thật. Nó nằm trong tầm tay của người lãnh đạo, nếu quyết tâm, tổ chức thực hiện đến nơi đến chốn sẽ làm được”, bà Lan nhấn mạnh điều này.

Đặc biệt, bà Lan chia sẻ, bà “giật mình” khi thấy nhiều vốn rút ra khỏi DNNN này lại đầu tư vào DNNN khác, điều này khẳng định tâm lý DNNN vẫn muốn giữ lại và cơ quan nhà nước vẫn muốn giữ lại nguồn vốn thay vì đầu tư vào thị trường. Đây là điểm then chốt nếu không làm rõ được ngay từ câu tuyên ngôn đầu tiên này có lẽ không giải được bài toán CPH DNNN.

Tiếp đó, tái cấu trúc quản trị DNNN, theo bà Lan, cần tách quản trị nhà nước với DNNN và tái cấu trúc DNNN nội bộ. Lâu nay, quản trị nhà nước với DNNN cũng bất ổn không kém, để DNNN có quá nhiều quyền, gắn bó với nó bằng các lợi ích khác nhau.

Do vậy, bà Lan kiến nghị cần tách ra làm hai chứ không nên nói chung là một, nếu làm thế sẽ xoá nhoà trách nhiệm hai bên, để rồi hai bên đổ lỗi cho nhau.

Nhà nước phải có tuyên ngôn rõ ràng sẽ giảm nguồn vốn của Nhà nước trong DNNN xuống bao nhiêu phần trăm, chứ đừng để kiểu tái cơ cấu một hồi nhưng Nhà nước vẫn nắm giữ phần lớn nguồn vốn, để rồi không giải được bài toán nguồn lực cho xã hội, dù nó vẫn nằm trong DNNN”, bà Lan đề xuất.

Ngoài ra, bình luận về danh mục DN có vốn nhà nước đến năm 2020, bà Lan băn khoăn rằng liệu “70 DNNN ở địa phương có nhiều quá bởi vì chúng ta đang xây dựng nền kinh tế thị trường, Nhà nước chỉ nên làm những gì mà tư nhân không làm được, chỉ tập trung vào những lĩnh vực thiết yếu”.

Ông Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng tái cơ cấu DNNN không chỉ cần quyết tâm mà cần phải đồng thuận, cùng đi một hướng.

“Hành động và làm đi là đúng nhưng làm kiểu gì, ai làm. Tái cơ cấu DNNN không thể kiểu “ông thì muốn đi hướng Tây, ông lại muốn đi hướng Đông” là không ổn. Đồng thời, tái cơ cấu thực chất hơn là gì, phải nói rõ đừng có chuyện bán vốn nhà nước trong một DN CPH mà chỉ bán 7%, Nhà nước vẫn giữ toàn bộ vốn”, ông Bá khuyến nghị.

Theo các chuyên gia, để quá trình CPH thực chất, hiệu quả, cần xây dựng văn bản, đề án, quyết định nhưng để thực hiện cụ thể, thẩm thấu vào mục tiêu, mục đích thì phải có cách tiếp cận mới. Cụ thể, xác định rõ vai trò của Nhà nước, làm cái gì, làm như thế nào?

Lê Thuý