Mới đây, thừa Ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ vừa ký quyết định số 1232/QĐ-TTg phê duyệt danh mục DN mà Nhà nước sẽ thực hiện thoái vốn và tỷ lệ thoái vốn tối thiểu theo từng năm của DN có vốn nhà nước giai đoạn 2017 – 2020.

Nhà nước sẽ thoái vốn ở 406 DN. Năm 2017, phải thoái ở 135 DN, năm 2018 thoái ở 181 DN, năm 2019 thoái ở 62 DN và năm 2020 thoái ở 28 DN. Tổng số vốn dự kiến thoái theo mệnh giá là khoảng 65.000 tỷ đồng.

Cổ phần hóa thiếu thực chất

Quyết định này đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong bối cảnh, theo Bộ Tài chính, có đến 747 DN có vốn nhà nước tại các bộ, ngành đã CPH song không chịu niêm yết với lý do chưa đủ điều kiện để trở thành công ty đại chúng.

Đáng chú ý, trong danh sách này, Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản có 18 DN, Tập đoàn Dệt may có 21 DN, Tổng công ty Máy và Thiết bị công nghiệp có 6 DN… Tình trạng CPH thời gian qua bị đánh giá là thiếu thực chất. Tính lũy kế từ năm 1992 đến tháng 6/2017, đã có 4.520 công ty cổ phần hình thành từ CPH DNNN. Riêng trong giai đoạn thực hiện tái cơ cấu DNNN 2011 – 2015, cả nước đã CPH 508 DN, đạt 93% kế hoạch.

Theo phương án CPH đã được phê duyệt trong giai đoạn tái cơ cấu DNNN 2011 – 2015, tổng số vốn điều lệ của 508 DN là 197,2 nghìn tỷ đồng, trong đó Nhà nước nắm giữ 65%, nhà đầu tư chiến lược 15,8%, người lao động 2%, tổ chức công đoàn 0,5% và đấu giá công khai cho các nhà đầu tư bên ngoài 16,7%.

Tuy nhiên, kết quả bán cổ phần trên thực tế chưa đạt được mục tiêu, dẫn tới Nhà nước vẫn phải nắm giữ bình quân 81% sở hữu (kế hoạch là 65%), tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư bên ngoài chỉ đạt 9,5% (so với kế hoạch là 16,7%), nhà đầu tư chiến lược là 7,3% (kế hoạch là 15,8%).

Từ năm 2016 đến nay, theo số liệu trên hai sàn chứng khoán Hà Nội và Tp.HCM, đã có 69 DNNN thực hiện thành công đấu giá bán cổ phần lần đầu ra công chúng (IPO) từ ngày 01/01/2016 đến ngày 31/5/2017.

Phân tích cho thấy, DN CPH ngày càng có quy mô lớn hơn trước, số DN có quy mô dưới 100 tỷ đồng chỉ còn 23%. Tuy nhiên, khối lượng cổ phần IPO vẫn ở mức thấp so với quy mô vốn điều lệ. Tổng số cổ phần bán ra là 977.390.296 cổ phần, tương đương 20,3% vốn điều lệ tính theo mệnh giá 10.000 đồng/cổ phần.

Tỷ lệ cổ phần trúng giá và giá bán cổ phần còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu thu hút được cổ đông bên ngoài và chưa đạt được mục tiêu tái cơ cấu sở hữu DN. Cụ thể, khối lượng cổ phần trúng giá đạt trung bình 60% số cổ phần bán ra, tương đương 12,2% vốn điều lệ.

Theo Ts. Phan Đức Hiếu, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), từ năm 2016 đến nay, chất lượng CPH chưa có dấu hiệu cải thiện. Việc bán cổ phần nhà nước ra công chúng tiếp tục gặp khó khăn, cho nên DNNN và DN do Nhà nước giữ cổ phần chi phối vẫn hiện diện ở các ngành, lĩnh vực mà Nhà nước không cần nắm giữ, chưa đạt được mục tiêu tập trung tối đa vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu.

“Tỷ lệ vốn nhà nước được CPH và thoái ra ngoài xã hội còn thấp, làm hạn chế đáng kể kết quả thực hiện các mục tiêu sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả DNNN đề ra”, ông Hiếu đánh giá.

Chỉ nên giữ lại 84 DNNN

Hiện nay, chưa có số liệu công bố chính thức về số tiền thu được từ CPH cũng như việc sử dụng số tiền này. Theo quy định hiện hành, nếu CPH DNNN thuộc bộ UBND cấp tỉnh, công ty mẹ của tập đoàn, tổng công ty, tiền được chuyển về quỹ hỗ trợ sắp xếp và phát triển DN (thường được gọi là Quỹ Trung ương) và giao Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) giữ hộ quỹ này. Trong trường hợp CPH DNNN là công ty con của tập đoàn, tổng công ty, tiền sẽ chuyển về quỹ hỗ trợ sắp xếp DN của tập đoàn, tổng công ty.

Nhưng cho đến nay, các số liệu về thoái vốn nhà nước đã công bố công khai trong các báo cáo chính thức của cơ quan nhà nước chỉ là số tiền thu được từ việc bán cổ phần tại các DN đã CPH, hoặc vốn nhà nước đã đầu tư vào 5 lĩnh vực “nhạy cảm” chưa bao gồm giá trị vốn nhà nước thu được từ bán cổ phần lần đầu.

Vì vậy, theo ông Hiếu, cần nâng cao chất lượng CPH DNNN bằng việc giảm tỷ lệ cổ phần nhà nước xuống mức sàn theo quy định để thúc đẩy đầu tư tư nhân vào DN. Đồng thời tiếp tục thoái vốn để thúc đẩy đầu tư tư nhân vào DN CPH, trước hết là DN đã niêm yết, tạo nguồn lực cho đầu tư nhà nước vào các ngành, lĩnh vực cần tới vai trò Nhà nước. Cùng với đó, sửa đổi, bổ sung cơ chế chính sách CPH.

CPH phải gắn với niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán. Các DN đã CPH chưa niêm yết phải lập và triển khai kế hoạch niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán trong thời gian xác định.

Đồng thời, theo các chuyên gia, quá trình đấu giá cần được thực hiện nghiêm túc, công khai, minh bạch và cạnh tranh lành mạnh trên cơ sở phải thông tin đầy đủ về diện tích đất, vị trí, giá thuê và thời hạn thuê, phương thức thanh toán tiền thuê đất, kiên quyết xử lý nghiêm khắc hiện tượng “quân xanh, quân đỏ”, dùng thủ thuật, kỹ thuật (như nộp hồ sơ quá gấp gáp hay bắt tay nhau) để gạt người khác ra, dìm giá và chi phối kết quả đấu giá khi CPH DNNN.

Đáng chú ý, ông Hiếu kiến nghị lộ trình xử lý 103 DN 100% vốn nhà nước. Cụ thể, đến năm 2021 – 2022, chỉ nên giữ lại 84 DNNN gồm 63 công ty xổ số, 13 nhà xuất bản và 08 DN là Nhà máy in tiền Quốc gia, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam, Trung tâm lưu ký chứng khoán, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam, Tổng công ty Bảo đảm an toàn hàng hải miền Nam, Tổng công ty Bảo đảm an toàn hàng hải miền Bắc, công ty TNHH MTV Thông tư điện tử hàng hải Việt Nam, Tổng công ty Bưu điện Việt Nam. Đưa 19 DN còn lại vào đối tượng CPH Nhà nước nắm giữ trên 75% vốn điều lệ.

Đến năm 2025, có thể giữ hình thức công ty TNHH MTV 100% vốn nhà nước đối với một số DNNN thuần túy cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích và khó thu hút đầu tư bên ngoài. Các DN còn lại đều có thể CPH không phân biệt ngành, lĩnh vực hoạt động, kể cả các công ty xổ số kiến thiết, nhà xuất bản.

Lê Thúy