Tại Hội thảo về Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) và kinh nghiệm từ Nhật Bản, ông Hiroshi Arai, Trưởng phòng Hỗ trợ kinh doanh nước ngoài, Cục DNNVV (Nhật Bản), cho biết, hiện nay chúng ta biết tới Toyota, Honda là những DN lớn, xuyên quốc gia của Nhật Bản, nhưng thực tế ít ai biết xuất phát điểm của các DN này đều là DN nhỏ.

“Ví dụ này cho thấy, nhận biết được tiềm năng và vai trò của cộng đồng DNVVN, Chính phủ Nhật Bản đã có nhiều chính sách hỗ trợ, nuôi lớn các DN thành những tập đoàn lớn, xuyên quốc gia”, ông Arai cho biết.

Chính sách hỗ trợ phát triển DNVVN vốn đã ít lại lắm “nhiêu khê”

Khó khăn chồng chất

Trong khi đó, tại Việt Nam, theo thống kê, số lượng DNVVN hiện nay là 600.000, chiếm 98%, đóng góp 41% vào nguồn thu ngân sách, 49% GDP và 78% lao động cả nước. Nhưng đa phần cộng đồng DNVVN cho rằng hiện tại, các chính sách hỗ trợ nhóm DN này rất ít, nếu không nói là thua xa các nước trong khu vực.

Báo cáo khảo sát tình hình DNVVN của nhóm công tác về hỗ trợ DNVVN do Jetro thực hiện cho thấy DNVVN đang gặp phải nhiều vấn đề như thiếu vốn, chính sách của Chính phủ không có tác dụng phát triển DNVVN, thủ tục hành chính phiền hà, tham nhũng…

Ông Nguyễn Trường Giang – thành viên của Jetro Tp.HCM, cho biết, nhiều DN trong các DN được khảo sát chia sẻ do thiếu tài sản đảm bảo nên khó tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng. Khi trao đổi với ngân hàng thì được biết, DNVVN kém minh bạch nên ngân hàng không yên tâm cho vay.

Theo kế hoạch hỗ trợ DNVVN, năm 2013, tổng tài sản bình quân của DNVVN là 20,29 tỷ VND, vốn chủ sở hữu là 8,28 tỷ đồng VND. Nếu so con số này với năm 2010 sẽ thấy khoảng cách về vốn giữa DNVVN và DN lớn ngày càng tăng, doanh thu trung bình của một DN tăng nhẹ nhưng lợi nhuận trước thuế có xu hướng giảm. Trong khi đó, chi phí có xu hướng tăng, hiệu quả sản xuất giảm.

Theo quy định, lãi suất cho DNNVV vay ở các ngân hàng nhà nước khoảng 9%/năm, ở ngân hàng tư nhân 12 – 14%/năm. Nhưng các DN cho biết, họ không thể tiếp cận được nguồn vốn từ ngân hàng nhà nước do thẩm định nghiêm ngặt.

“Lãi suất quá cao làm yếu nền tảng cạnh tranh của DN trong nước, khi thuế giảm do AEC, ở thế yếu hơn sẽ không thể cạnh tranh về chi phí sản xuất, khó cạnh tranh với các DN Thái Lan (lãi suất cho vay khoảng 7,1%)”, ông Giang đánh giá.

“Ngược lại, các dự án (DN lớn) vốn đã mạnh lại được nhiều ưu đãi (10% thuế TNDN trong 15 năm, 4 năm đầu miễn thuế, 9 năm kế tiếp giảm 50%)”, ông Giang cho biết.

Cùng với đó, về hệ thống pháp luật, thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) cao đang là gánh nặng cản trở đầu tư trang thiết bị, nghiên cứu phát triển, tuyển dụng – đào tạo nguồn nhân lực, ảnh hưởng xấu đến tỷ lệ lợi nhuận giữ lại trong DN. Do đó, so với các DN lớn, DNVVN rất nhạy cảm với rủi ro.

Báo cáo trên cho biết, thuế suất đối với DN nói chung của Việt Nam là 20%, với các DN trong khu công nghiệp được miễn thuế 2 năm, giảm 50% thuế trong 4 năm kế tiếp.

Tuy nhiên, phần lớn các DN được khảo sát nằm ngoài khu công nghiệp. Các DN cho biết, phí thuê đất ở khu công nghiệp cao, không thể trả nhiều lần nên một số DN đã phản ánh không vào khu công nghiệp được. Ngoài ra, các lĩnh vực ưu tiên trong Luật về công nghiệp hỗ trợ quy định hẹp nên mức thuế hiện tại đang cao với nhiều DNVVN. Nếu so với một số nước trong khu vực, các DNVVN ở Việt Nam đang chịu mức thuế TNDN cao hơn. Tại Thái Lan, mức thuế này là 15%; Indonesia là 12,5% (với DN có doanh thu năm dưới 50 triệu IDR).

Với Singapore, thuế TNDN nói chung là 17%, đồng thời có chế độ giảm thuế theo từng mức và hoàn thuế TNDN để giúp DN đối phó với vấn đề chi phí tăng. Đặc biệt, có cả chế độ miễn thuế một phần đối với DN khởi nghiệp (start-up).

Muốn nhận hỗ trợ, phải “lót tay”

Thủ tục hành chính cũng đang cho thấy những “nhiêu khê”. Trong đợt khảo sát của Jetro , có ba công ty cho rằng thủ tục hành chính phiền hà. Một công ty cho biết, muốn xin hỗ trợ từ quỹ đổi mới công nghệ nhưng thủ tục phiền quá nên thôi không xin nữa.

“Khi đăng ký xin hỗ trợ được yêu cầu chứng minh tính ưu việt của máy móc, thủ tục tài chính… Do tiêu chuẩn thẩm định cũng không rõ ràng nên chúng tôi bỏ không xin nữa. Đồng thời, thủ tục hoàn thuế phiền hà nên khi làm thủ tục bị vòi và phải đưa hối lộ”, công ty này cho biết.

Ngoài ra, trong khảo sát lần này, cũng có ba công ty nêu có những khoản thu, phí không chính thức ở các cơ quan hành chính, mặc dù đã có các biện pháp phòng chống từ trung ương. Có cả trường hợp đều bị đòi hối lộ khi làm thủ tục hoàn thuế.

Theo một số DN, hối lộ lên đến 10 – 20% tổng chi phí DN. Bên cạnh đó, khi xuất nhập khẩu ở cửa khẩu còn có những trường hợp bị đòi các khoản thu phí không chính thức. Nếu DN đòi kiểm tra mục phí, khoản thu này là gì, họ sẽ không được đóng dấu, không được xử lý.

Môi trường kinh doanh như vậy đang làm ảnh hưởng tới năng lực của DNVVN, nếu tình trạng này không được cải thiện, DN Việt sẽ thua xa các nước trong khu vực.

Dưới góc độ nhà đầu tư, ông Koji Takimoto – Trưởng Đại diện Jetro Hồ Chí Minh – chia sẻ, môi trường thu hút đầu tư kinh doanh ở Việt Nam còn tồn tại những vấn đề như tỷ lệ nội địa hóa thấp, DN Nhật Bản mới tìm được nguồn cung ứng nội địa là 34% từ các DNVVN Việt Nam, còn lại hơn 60% phải tìm qua nguồn cung ứng nhập khẩu từ Trung Quốc và các quốc gia khác… dẫn tới chi phí sản xuất quá lớn. Trong khi đó, so với các quốc gia khác tại khu vực, tỷ lệ nội địa hóa của Trung Quốc là 70%, Thái Lan là 60%.

Các chuyên gia dự báo, nếu Việt Nam không cải thiện, nâng cao năng lực DNVVN, không lâu nữa, các nhà đầu tư nước ngoài sẽ chọn những nước khác trong khu vực thay vì Việt Nam.

Lê Thúy