Số liệu mới cập nhật từ Tổng cục Hải quan cho thấy, cán cân thương mại hàng hóa trong kỳ 1 tháng 5/2017 thâm hụt gần 1,1 tỷ USD, đưa cán cân thương mại hàng hóa của cả nước từ đầu năm đến ngày 15/5/2017 thâm hụt gần 3,02 tỷ USD, bằng 4,3% kim ngạch xuất khẩu của cả nước.

Trong khi đó, tính đến giữa tháng Năm, khối doanh nghiệp (DN) có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đạt kim ngạch xuất nhập khẩu gần 93,39 tỷ USD, chiếm 65,6% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của cả nước, tăng 23,1%, tương ứng tăng gần 17,54 tỷ USD so với cùng kỳ năm 2016.

Nguyên do nhập siêu

Tổng cục Hải quan nhận định, cán cân thương mại hàng hóa của khối DN FDI trong nửa đầu tháng 5/2017 thặng dư 173 triệu USD, đưa mức thặng dư của khối này từ đầu năm đến hết ngày 15/5/2017 gần 5,41 tỷ USD. Tính đến giữa tháng Năm, kim ngạch nhập khẩu của DN FDI đạt hơn 43,99 tỷ USD, tăng 28%, tương ứng tăng hơn 9,62 tỷ USD, chiếm 60,5% tổng kim ngạch nhập khẩu của cả nước.

Rõ ràng, khối FDI đã tác động lớn đến bức tranh xuất nhập khẩu, sản xuất công nghiệp hiện nay cũng như trong vấn đề nhập siêu. Ts. Vũ Thành Tự Anh, Giám đốc nghiên cứu Đại học Fulbright, bày tỏ sự quan ngại về tăng trưởng GDP trong năm 2017 khi nền kinh tế đang ngày càng phụ thuộc nhiều vào khối FDI như hiện nay.

Theo Ts. Tự Anh, nhập siêu làm giảm GDP của Việt Nam đến 4,42% ở quý I/2017 trong khi con số cùng kỳ năm 2016 chỉ là 1,5%. Câu hỏi đặt ra là nhập siêu do đâu? Lại một lần nữa: Samsung hay nói rộng ra là Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan và một loạt nước châu Á khác.

Cần nhắc lại, trong quý I/2017, nhập khẩu của Việt Nam đã tăng 22,4% so với cùng kỳ năm 2016. Theo số liệu mới nhất từ Tổng cục Hải quan, tính đến giữa tháng 5/2017, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa của cả nước đạt hơn 72,71 tỷ USD, tăng 25% (tương ứng tăng gần 14,55 tỷ USD) so với cùng kỳ năm 2016. Đây là con số ngoài sức tưởng tượng của các chuyên gia kinh tế và những nhà hoạch định chính sách.

Thời kỳ nhập khẩu cao nhất của Việt Nam là giữa những năm 2000 với tốc độ tăng trưởng trung bình từ 15 – 17%. Còn việc tăng mạnh nhập khẩu trong quý I/2017 như vừa qua rõ ràng là đột biến.

Nhìn vào những nước được Việt Nam nhập siêu nhiều nhất, theo cập nhật từ phía Tổng cục Hải quan, nước dẫn đầu chính là Hàn Quốc mà không phải Trung Quốc như trước đây.

Và như vậy, lần đầu tiên Hàn Quốc vượt qua Trung Quốc trở thành nước được Việt Nam nhập siêu nhiều nhất khi chỉ riêng bốn tháng đầu năm 2017, nhập siêu từ Hàn Quốc là 9,3 tỷ USD.

Nhập siêu tăng mạnh trong khi sự kết nối giữa DN FDI với các DN trong nước còn nhiều hạn chế

Thua trên sân nhà

Quốc gia đứng thứ hai về con số nhập siêu vào Việt Nam trong bốn tháng qua là Trung Quốc, với 9 tỷ USD. Như vậy, mới chỉ Hàn Quốc và Trung Quốc, Việt Nam đã nhập siêu hơn 18 tỷ USD trong vòng bốn tháng. Điều này cho thấy xuất siêu của Việt Nam ra cả thế giới cũng không đủ bù lại nhập siêu từ hai quốc gia này.

Nhìn xoáy vào thực trạng nhập khẩu từ Hàn Quốc, sẽ thấy chủ yếu là máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng (Hàn Quốc đã thay thế Trung Quốc, trở thành thị trường lớn nhất cung cấp nhóm hàng này cho Việt Nam trong bốn tháng đầu năm 2017 với trị giá 3,79 tỷ USD, tăng 135%) và các loại máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, điện thoại các loại và linh kiện…

Trong chuyện này cần phải nhắc đến Samsung, một công ty FDI đến từ Hàn Quốc. Cho tới nay, Samsung đã rót vốn đầu tư hơn 15 tỷ USD vào Việt Nam, kéo theo nhu cầu nhập khẩu mạnh máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng, nguyên liệu, linh kiện cho hoạt động sản xuất từ phía Hàn Quốc tại Việt Nam.

Theo Ts. Tự Anh, khi Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA) chính thức có hiệu lực là Việt Nam nhập siêu. Điều này có lẽ đúng với việc nhập siêu từ Thái Lan là một điển hình.

Và như vậy, đến năm 2018, khi Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) có hiệu lực, dự báo nhập siêu của Việt Nam sẽ còn tăng tiếp. Điều đó có nghĩa rằng nền kinh tế Việt Nam đang có những khiếm khuyết cơ bản về năng lực cạnh tranh bởi cứ mở ra thương mại quốc tế là gặp nhập siêu với chính những nước chúng ta có quan hệ từ trước.

Thế nhưng, với tình trạng nhập siêu tăng, sức ép của các FTA cùng sự tác động lớn của khối FDI ngày càng gia tăng, sự kết nối giữa DN FDI với các DN trong nước đến nay vẫn không có dấu hiệu khả quan nào bởi còn nhiều hạn chế, nhất là ở một số ngành quan trọng. Trên thực tế, trong các dự án FDI có quá ít liên doanh (khoảng 80% FDI ở Việt Nam là DN 100% vốn nước ngoài) và sự liên kết hàng dọc giữa FDI với các công ty trong nước rất yếu (chỉ khoảng 1/4 đầu vào của FDI được mua tại Việt Nam, trong đó một tỷ lệ đáng kể lại là mua của các DN FDI khác).

Vậy mới thấy, nhập siêu càng tăng càng chứng tỏ các DN trong nước càng thua thiệt và một phần cũng vì cạnh tranh còn quá kém. Cũng chính việc “thua ngay trên sân nhà” này nên đã để cho khối FDI nhập khẩu nhiều mặt hàng mà đáng lẽ các DN nội có thể sản xuất được.

Thế Vinh