Theo số liệu thống kê của Bộ NN&PTNT, kim ngạch XK nông lâm thuỷ sản tháng 12 năm 2015 ước đạt 2,65 tỷ USD, đưa giá trị XK của ngành năm 2015 lên 30,13 tỷ USD, giảm 1,4% so với cùng kỳ năm 2014. Giá trị XK các mặt hàng nông sản chính ước đạt 13,95 tỷ USD, giảm 2,6% so với cùng kỳ năm 2014.

Nhìn chung tổng giá trị XK NLTS suy giảm không nhiều nhưng nhiều mặt hàng trong nhóm nông sản chính là thế mạnh của nhiều năm trước thì năm nay giá trị XK giảm rất mạnh. Điển hình như cà phê giảm hơn 28 %, cao su giảm 14,4%, thủy sản giảm hơn 14% và giảm rất mạnh ở thị trường NK thủy sản lớn là Mỹ với giá trị XK giảm gần 24%, chè giảm 7,4%, gạo giảm 2,9% so với cùng kỳ năm ngoái.

Hội nhập sâu tạo cơ hội cho XK nông sản mở rộng thị trường, chúng ta phải chủ động hơn để khai thác mạnh mẽ nhưng lợi thế do các Hiệp định thương mại mang lại.

Nhiều mặt hàng chính suy giảm

Giá trị XK của nhiều mặt hàng nông sản sụt giảm bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, trong đó không thể không nói đến những yếu tố khách quan từ những biến động mạnh do việc điều chỉnh tỷ giá tiền tệ từ nhiều quốc gia mang lại.

Trung Quốc từ xưa đến nay vẫn là thị trường lớn chuyên nhập khẩu một số sản phẩm nông - lâm - thủy sản của Việt Nam. Trong năm qua, thị trường này chiếm hơn 89% thị phần XK của sản phẩm sắn, khoảng 32% thị phần XK gạo và là một trong ba thị trường NK lớn của các sản phẩm điều, cao su, gỗ.

Tháng 8/2015, Trung Quốc bất ngờ phá giá đồng Nhân dân tệ ở mức 4,6%.Trước đó, từ tháng 1/2013 đến tháng 8/2015, các đồng tiền chính đã giảm giá mạnh: đồng Euro giảm giá 20%, đồng Yên Nhật giảm 39%, đồng Won Hàn Quốc giảm 11% so với đồng USD.

Cường độ phá giá mạnh nhất phải kể đến đồng tiền của các nước đang phát triển như đồng Real của Brazil giảm 72%, Peso Colombia giảm 52%, Rupiah Indonesia giảm 42%, Ringgit Malaysia giảm 33%, Rupee Ấn Độ giảm 20%, Bath Thái giảm 18% so với đồng USD. Đây là các đối thủ cạnh tranh của Việt Nam trên thị trường XK nông – lâm – thủy sản toàn cầu.

Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát cho biết, những điều chỉnh về chính sách tiền tệ của hàng loạt nước vừa qua trong khi đồng USD đứng im, thậm chí tăng giá, dẫn đến tình trạng các nước XK nông sản như chúng ta có thể mua sản phẩm trong nước họ với giá cũ hoặc cao hơn trong khi bán đi nước ngoài bằng tiền USD với giá rẻ hơn trong khi chúng ta không làm được.

Trong năm qua, một số mặt hàng giảm giá cùng với lượng XK giảm đã kéo giá trị XK mặt hàng đó xuống thấp, chẳng hạn, bình quân giá XK gạo đạt 425,83 USD/tấn, giảm 8,05%; cà phê có giá XK 2.020 USD/tấn, giảm 3,6%.

Một số sản phẩm giá giảm mạnh đến mức lượng XK tăng nhưng cũng không thể làm tăng giá trị kim ngạch XK. Chẳng hạn như cao su, có giá bán bình quân 1.377 USD/tấn, giảm gần 19%. Chính vì vậy, năm 2015, dù XK 1,13 triệu tấn, kim ngạch thu về đạt 1,52 tỷ USD, tăng 6,1% về khối lượng nhưng giảm 14,4% về giá trị so với cùng kỳ năm 2014.

Nông sản Việt Nam vừa chịu tác động của biến động tỷ giá, vừa có sức cạnh tranh kém hơn so với các sản phẩm cùng chủng loại của các quốc gia XK khác, một phần do chất lượng chưa cao, mặt khác dù XK đi nhiều quốc gia trên thế giới nhưng nông sản Việt vẫn là “người khổng lồ vô danh” với nhiều sản phẩm gần như trắng thương hiệu...

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Bùi Thanh Sơn từng thừa nhận không khỏi ái ngại dù Việt Nam có rất nhiều mặt hàng nông sản XK hàng đầu thế giới, nhưng khi ông đi công tác tại nước ngoài, không có nhiều nước biết tới điều này.

Dường như các doanh nghiệp XK đã quá quen với việc nông sản của mình thấp hơn sản phẩm cùng loại của nước bạn nhiều chỉ vì thiếu một cái tên. Gạo Việt Nam luôn thấp hơn gạo Thái Lan tới hàng trăm USD, tôm Việt thấp hơn tôm Ấn Độ 25-30%, chè Việt luôn ở hạng thấp nhất, chỉ khoảng 1,7-1,8 USD/kg, trong khi giá chè bình quân thế giới khoảng 3-4 USD/kg…

Bức tranh XK nông lâm thủy sản tuy nhiều mảng tối nhưng bên cạnh đó có những điểm sáng nổi bật, chẳng hạn như ngành rau quả năm nay có môt bước đột phá lớn khi kim ngạch XK ước đạt 1,83 tỷ USD, tăng 23,4%; so với cùng kỳ năm 2014.

Trong năm, nhiều loại trái cây như: nhãn, vải, xoài đã tiếp cận được với nhiều thị trường xuất khẩu khó tính như: Mỹ, Australia, EU, Nhật Bản…, góp phần giúp cho XK rau quả trong thời gian qua liên tục tăng trưởng mạnh.

Cùng với rau quả, XK điều cũng đạt thắng lợi. Năm 2015, XK điều vừa tăng lượng, vừa tăng giá bán nên thu nhiều tiền hơn năm trước. Khối lượng XK điều năm 2015 đạt 328.000 tấn, tăng 8,3% , thu về 2,39 tỷ USD, tăng 20,2% so với cùng kỳ năm 2014. Giá hạt điều XK bình quân 11 tháng đầu năm 2015 đạt 7.291 USD/tấn, tăng 11,3% so với cùng kỳ năm 2014.

XK gỗ và các sản phẩm gỗ năm nay cũng tăng 8% so với cùng kỳ năm ngoái, thu về 7,1 tỷ USD. Mặt hàng tiêu với mức giá XK bình quân đạt 9.335 USD/tấn, tăng 21,5% so với cùng kỳ năm 2014. Vì giá tăng cao như vậy nên dù XK ít đi nhưng giá trị thu về vẫn tăng XK tiêu năm 2015, đạt 135.000 tấn, giảm 13%, kim ngạch đạt 1,26 tỷ USD tăng 5%.

Thị trường 2016 vẫn nhiều khó khăn

Năm 2016, dự báo tình hình XK nông - lâm - thủy sản vẫn còn nhiều khó khăn dù các Hiệp định thương mại như TPP, FTA VN - EAEU, FTA VN - Hàn Quốc... được ký kết với lộ trình giảm thuế sâu với nhiều mặt hàng nông sản nhưng cũng mang lại nhiều thách thức khi các hàng rào phi thuế quan, yêu cầu khắt khe về chất lượng nông sản của các thị trường khó tính gia tăng.

Các chuyên gia cho rằng năm 2016, kinh tế thế giới vẫn khó khăn, tổng cầu trên thế giới giảm. Câu chuyện điều chỉnh chính sách tiền tệ vẫn là nhân tố ảnh hưởng lâu dài đến việc giảm giá của hàng các mặt hàng nông sản XK.

Gỗ là một trong những ngành đón nhiều cơ hội trong năm 2016 bởi Hiệp định Thương mại tự do thế hệ mới Việt Nam-EU (UVFTA) vừa kết thúc đàm phán, dự kiến sẽ sớm được ký kết, mang lại nhiều cơ hội cho ngành gỗ vào thị trường EU nhưng đồng thời cũng đem theo những thách thức.

Ông Nguyễn Tôn Quyền, Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và lâm sản Việt Nam (Viforest) lo ngại về tính rủi ro mà các DN XK gỗ phải đối mặt liên quan đến tính hợp pháp của nguyên liệu gỗ bởi những quy định tương đối chặt của EU về tính hợp pháp của nguồn gỗ nguyên liệu.

Bên cạnh đó, khả năng thanh toán cũng là mối lo khi thời gian qua, đồng Euro có thời điểm giảm xuống vài chục phần trăm khiến nhiều DN xuất gỗ sang châu Âu, giao đơn hàng trừ lùi, điêu đứng vì thua lỗ khi nhập gỗ nguyên liệu bằng USD, thu về bằng Euro đã trượt giá.

Thủy sản cũng chịu nhiều sức ép trước những rào cản thương mại, kỹ thuật được sử dụng nhiều hơn, đặc biệt những quy định của đạo luật Farm Bill (Hoa Kỳ) sẽ ảnh hưởng nhiều đến hoạt động XK thủy sản của Việt Nam.

Tương tự, ngành lúa gạo cũng chịu sức ép lớn khi vừa phải cạnh tranh khốc liệt về giá với hai ông lớn XK gạo là Thái Lan, Ấn Độ, vừa chịu sức ép lớn về đối thủ mới nổi như Campuchia. Dù mới tham gia thị trường XK gạo thế giới chưa đầy 5 năm nhưng gạo Campuchia đã có mặt tại 53 nước trên thế giới, gồm nhiều thị trường khó tính như Mỹ, EU. Hiện, gạo Campuchia xâm nhập và cạnh tranh trực tiếp với gạo Việt Nam tại Trung Quốc và EU.

Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát khẳng định, hội nhập sâu tạo cơ hội cho XK nông sản mở rộng thị trường, chúng ta phải chủ động hơn để khai thác mạnh mẽ nhưng lợi thế do các Hiệp định thương mại mang lại.

Đồng thời, phải nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ATTP của các thị trường; điều chỉnh tiêu chuẩn VietGAP cho gần với đời sống, khuyến khích người sản xuất, DN bắt tay áp dụng VietGAP để tạo ra những sản phẩm nông sản chất lượng cao; nghiên cứu áp dụng công nghệ khoa học tiên tiến trên thế giới, tìm cách giảm giá thành sản phẩm để cạnh tranh với các đối thủ; xây dựng thương hiệu quốc gia, thương hiệu sản phẩm cho nông sản xuất khẩu; tăng cường chế biến nâng giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Thu Hường