Xét về mặt giá trị, gạo Việt Nam đang chạm đáy trong 8 năm qua, có thể xuất ít hơn 6 triệu tấn. Các thị trường nhập khẩu gạo chính của Việt Nam như Indonesia và Philippines cũng không còn dễ dàng như trước.

Cạnh tranh khốc liệt

Cục An toàn Thực phẩm Việt Nam cho biết, giá trị xuất khẩu gạo bị giảm hơn 2 triệu tấn, từ 6,5 triệu tấn năm 2015. Trong khi đó, các đối thủ chính của gạo Việt Nam là Ấn Độ và Thái Lan đều đạt kết quả tốt trong năm qua.

Ấn Độ, nước đã vượt qua Thái Lan để trở thành nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Còn Thái Lan đã tiến hành kế hoạch “dọn sạch kho dự trữ” gạo của nước này để xuất khẩu, tương đương với việc 9 triệu tấn gạo sẽ được bơm vào thị trường xuất khẩu.

Các dữ liệu hải quan cho thấy lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam qua các nước Philippines, Indonesia và Malaysia – những nước chiếm 40% tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam đã giảm 42,2%, còn 940.000 tấn.

Tuy nhiên mới đây, Bộ Công Thương cho biết Bản Thỏa thuận thương mại gạo giữa Việt Nam và Philippines năm 2010 đã chính thức được gia hạn cho giai đoạn tiếp theo từ 31/12/2016 đến hết 31/12/2018. Theo Bản Thỏa thuận thương mại gạo cấp Chính phủ với Philippines, Việt Nam sẽ cung cấp đến 1.500.000 tấn gạo/năm, bảo đảm duy trì vị thế của nhà xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới…

Việc gia hạn Bản Thỏa thuận trên được cho là hết sức cần thiết, góp phần ổn định thị trường xuất khẩu gạo. Ngoài ra, trước sức ép về giá cả và chất lượng từ các đối thủ truyền thống như Thái Lan và Ấn Độ, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các nước xuất khẩu gạo mới nổi, đang quyết tâm khẳng định vị trí trên bản đồ thương mại gạo thế giới như Pakistan, Campuchia và Myanmar.

Gạo Việt đang đối diện với mức độ cạnh tranh được dự đoán sẽ rất khốc liệt

Trên thực tế, gạo xuất khẩu của Việt Nam không chỉ giảm mức kỷ lục đến 24% về số lượng, 20% về giá trị trong năm 2016 mà còn kèm theo sự báo động về những container gạo xuất khẩu bị trả về vì dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Bên cạnh đó, gạo Việt Nam đang đứng trước nguy cơ bị cấm nhập khẩu vào Mỹ sau hàng loạt vụ lùm xùm do sử dụng quá dư lượng thuốc trừ sâu. Cụ thể, từ tháng 1/2012 đến tháng 8/2016 đã có 412 container gạo với hơn 10.000 tấn gạo Việt Nam đã bị Mỹ từ chối nhập khẩu do USDA/FDA phát hiện dư lượng của 8 loại hóa chất vượt quá mức cho phép của Bộ Nông nghiệp Mỹ.

Trong buổi nhóm họp tại Tp.HCM mới đây với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo, giới phân tích cho rằng vấn đề khó khăn nhất của ngành gạo Việt Nam chính là việc nước ta từ lâu chỉ chú trọng vào số lượng mà quên chất lượng nên hiện tại, gạo Việt Nam không thể cạnh tranh trên thị trường thế giới khi người tiêu dùng toàn cầu ngày càng chú trọng vào chất lượng – mùi vị và dinh dưỡng hơn.

Không lẽ chịu thua?

Năm 2017, như phân tích của Tổ chức nông lương thế giới, thị phần của gạo Việt trên thế giới sẽ còn giảm mạnh hơn so với năm 2016. Lý do chính là vì sự biến động chính trị – kinh tế ở các thị trường mục tiêu của nước ta. Hơn nữa, đồng tiền liên tục mất giá khiến việc sản xuất và xuất khẩu không còn được lợi nhuận như trước.

Theo giới chuyên gia, hướng đi được đề nghị cho gạo Việt trong bối cảnh hiện nay là Chính phủ cần có chiến lược tạo các vùng gạo chất lượng cao, song song với việc hạn chế tác động lâu dài của hạn hán và xâm mặn.

Song, có một thực trạng đang được cảnh báo là việc gạo Việt đang phải “đội lốt” gạo Thái. Như lời ông Hồ Quang Cua, chuyên gia hàng đầu về gạo, cho biết ông và đội ngũ của mình đã đi thử nghiệm các loại gạo được dán mác gạo Thái tràn lan thị trường và phát hiện ra khá nhiều bao gạo ST do chính ông lai giống và trồng.

Có thể thấy, việc xây dựng giá trị cho thương hiệu gạo Việt, xét ở cả góc độ xuất khẩu và tiêu thụ nội địa, Việt Nam đều thua. Nhiều mặt hàng gạo xuất khẩu chỉ mang tên gọi chung vô cảm là gạo 5% hoặc phải “mặc áo” các loại gạo nước ngoài. Việc gạo Việt Nam không có thương hiệu là rào cản lớn nhất cho việc tái chiếm thị phần gạo toàn cầu.

Ngoài ra, các chính sách, quy định không sát với thị trường về kho bãi và máy xay xát gạo đã làm ảnh hưởng đến việc tiến ra thị trường thế giới của các thương hiệu gạo Việt.

Chẳng hạn, gạo Cỏ May hiện tại không thể xuất trực tiếp sang Singapore dù đây là loại gạo tương đối được ưa chuộng tại đảo quốc này, mà phải nhờ một doanh nghiệp khác xuất ủy thác.

Trong bối cảnh việc phát triển thương hiệu gạo đang bị ì ạch, phải ghi nhận những nỗ lực không ngừng của các công ty như Lộc Trời (với gạo “Hạt Ngọc Trời”), hay “gạo sạch VinEco” của công ty VinEco hợp tác cùng với Trung An (Cần Thơ).

Theo chuyên gia Trần Hoàng Tuyên, với việc Bộ Công Thương mới bãi bỏ Quyết định về điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo quy định tại “Quy hoạch thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo” sẽ góp phần đảm bảo tính minh bạch của thể chế, môi trường kinh doanh, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào lĩnh vực kinh doanh xuất khẩu gạo, góp phần thúc đẩy xuất khẩu gạo và tăng cường tiêu thụ thóc, gạo hàng hóa cho người nông dân.

Nhưng, vấn đề là gạo Việt đang đối diện với mức độ cạnh tranh được dự đoán sẽ rất khốc liệt. Cho nên, thương hiệu – yếu tố quyết định sự lựa chọn của người tiêu dùng đang được xem như vấn đề sống còn của doanh nghiệp.

Thế Vinh