Đây là một số ý kiến của các chuyên gia kinh tế nêu ra tại hội thảo về kinh tế nhà nước và cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước (DNNN): Đánh giá kết quả thực hiện giai đoạn 2011 - 2020 và đề xuất phương hướng giải pháp cho giai đoạn 2021 – 2030 diễn ra ngày 23/9.

Chưa có nhiều chuyển biến

Nhận định về kết quả của cổ phần hóa (CPH), thoái vốn giai đoạn 2011-2020, ông Phạm Đức Trung, Trưởng Ban Nghiên cứu cải cách và phát triển DN (Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương - CIEM), ước tính có khoảng 750 DNNN sẽ được chuyển đổi thành DN đa sở hữu thông qua CPH trong giai đoạn này.

Riêng giai đoạn từ năm 2016 đến tháng 6/2019, Quỹ hỗ trợ sắp xếp và phát triển DN đã chuyển 185.000 tỷ đồng là kết quả CPH và thoái vốn DNNN về ngân sách nhà nước, đạt 74% kế hoạch giao của Quốc hội cho giai đoạn 2016 - 2020.

Tuy nhiên, ông Trung cũng cho biết đến năm 2020 vẫn khó đạt được mục tiêu thu hút đầu tư xã hội. Theo đó, vốn nhà nước chưa thể rút hết để đầu tư vào lĩnh vực, ngành cần tới vai trò của kinh tế nhà nước, DNNN. Vì vậy chưa đạt được mục tiêu của tái cơ cấu là “DNNN có cơ cấu hợp lý hơn”.

Hơn nữa, DNNN cũng bộc lộ không ít bất cập như hiệu quả đầu tư vốn nhà nước thấp hơn so với các thành phần kinh tế khác, các chỉ tiêu về thu ngân sách, tạo việc làm... ngày càng giảm; vai trò dẫn dắt, điều tiết hoặc định hướng của DNNN chưa được thể hiện rõ, sức lan tỏa chưa cao; chỉ số quay vòng vốn của DN thấp.

Các công nghệ điển hình của cách mạng công nghiệp 4.0 chưa được áp dụng phổ biến trong sản xuất kinh doanh của khu vực DNNN. Theo kết quả Điều tra Mức độ sẵn sàng đối với cách mạng công nghiệp 4.0 do Bộ Công Thương phối hợp thực hiện, chỉ có gần 29% DNNN đang áp dụng công nghệ điện toán đám mây, trên 22% DN có kế hoạch áp dụng và có tới 49% DN không có kế hoạch hoặc cho rằng không liên quan đến công nghệ này trong quá trình sản xuất kinh doanh. Tương tự, có tới gần 50% DNNN chưa sẵn sàng với các ứng dụng cung cấp dịch vụ dựa trên nền tảng dữ liệu...

Theo PGs.Ts. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, hơn 10 năm tái cơ cấu, DNNN không thay đổi được căn bản. Khái niệm CPH “mong manh” đến mức DN chỉ bán 1% cổ phần cũng được coi là CPH xong. Khái niệm CPH không liên quan đến chuyển đổi nguồn lực, thay đổi cấu trúc sở hữu DN và quản trị. Đó là “động tác giả”, nên CPH nhanh nhưng chuyển đổi sở hữu chỉ 5-7%.

Thậm chí, ông Thiên lo ngại một hệ quả nguy hiểm của việc dùng khái niệm CPH là cách viết “DN sau CPH đã hiệu quả hơn”.

“Đất nước này cứ an ủi bằng cách tốt hơn như thế thì chết. Lấy sự học 10 năm lên được lớp 5 rồi nói: “Mày thấy tao tiến lên đấy chứ. Đúng là 10 năm có tiến lên nhưng 10 năm đấy người ta học đại học được 2 lần rồi. Kiểu biện minh đó vô cùng nguy hiểm”, ông Thiên nói.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng CIEM, cho rằng cơ cấu lại DNNN là một cuộc cải cách, giải cứu loay hoay vì không có tư duy mới, cách tiếp cận mới, nhiều thứ dưới góc độ hiện nay, sau 30 năm còn không phù hợp, hay nói nặng hơn là sai, cho nên phải nhận thức tất cả mọi thứ về vai trò của DNNN.

“Nói Nhà nước thì kinh tế nhà nước cứ ôm hết vào coi là chủ đạo. Các nước khác cũng có DNNN nhưng họ không nói là chủ đạo, có những nước DNNN lớn hơn rất nhiều cũng không phải chủ đạo”, ông Cung cho rằng nói vậy để thấy DNNN không còn là chủ đạo, hãy để cho họ thực hiện vai trò tốt nhất của mình, đừng khoác lên họ cái khác.

Theo đó, hiệu quả hoạt động, tài chính của DNNN phải đặt lên hàng đầu, tỷ suất lợi nhuận phải tăng lên. Mục tiêu là đi tìm kiếm lợi nhuận, chứ không còn là cái gì khác. “Các vai trò của DNNN là công cụ ổn định kinh tế vĩ mô là hoàn toàn sai. Đã đến lúc thay đổi tư duy DNNN, nếu cứ bám như hiện nay chỉ loay hoay, luẩn quẩn, giống như “con nhộng lột xác nhưng mới một nửa, chúng ta chuyển sang kinh tế thị trường nhưng cứ dùng dằng, không dứt khoát”, ông Cung nêu quan điểm.

Về CPH và thoái vốn, ông Cung cho rằng tiền đó phải để đầu tư, tạo ra giá trị, chứ không phải tài sản tiêu dùng. Dùng ngân sách eo hẹp mà cứ lấy cái nọ bỏ vào cái kia thì không đúng.

Để thị trường đào thải?

Mặt khác, Ts. Nguyễn Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (Depocen), nêu quan điểm việc sắp xếp lại DNNN là điều chắc chắn phải làm. Tuy nhiên, ông đặt ra câu hỏi: liệu thoái vốn có phải là phương thức duy nhất?

Theo ông Ngọc Anh, không phải cứ “đập đi xây lại” sẽ giải quyết được vấn đề của DNNN. DNNN ngoài việc được chia thành 2 nhóm chiến lược - không chiến lược thì còn một chiều nữa là nhóm nào đang kinh doanh hiệu quả, có lãi. Như vậy, nếu với một DNNN đang trong nhóm chiến lược, có lãi thì có nên bán không? Ví dụ như Vinamilk - với vị trí của DN này thì bán đi để làm gì? Hay với các DN kinh doanh bia rượu, đây là những ngành ảnh hưởng tới sức khỏe với 1 đồng thu thuế thì phải bỏ ra 5 đồng để bảo vệ sức khỏe.

“Ở những nước phương Tây, họ độc quyền luôn. Vấn đề là chúng ta đang muốn làm gì với những thứ chúng ta đang có, chứ không phải lấy một viên thuốc ra và bắt mọi người cùng uống”, ông Ngọc Anh chia sẻ.

Đại diện nhóm nghiên cứu của CIEM, ông Phạm Đức Trung kiến nghị giai đoạn tới, quản trị, quản lý và điều hành DNNN phải thực sự theo cơ chế thị trường, trên nguyên tắc kinh doanh. Thực thi nghiêm ngặt kỷ luật tài chính, kỷ luật thị trường. Kiên quyết xử lý và để cho thị trường đào thải DNNN và đội ngũ cán bộ yếu kém, kể cả khi có một số tác động xã hội không mong muốn trong ngắn hạn.

Theo đó, dứt khoát không để cơ hội hình thành các mối quan hệ lợi ích, trục lợi từ vốn và tài sản nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh bằng cơ chế giám sát từ bên trong lẫn bên ngoài; công khai thông tin và minh bạch hóa hoạt động của DNNN; tách hoàn toàn DNNN ra khỏi các mối quan hệ trực thuộc với cơ quan nhà nước có thẩm quyền phân bổ nguồn lực xã hội, nói cách khác, không để các cơ quan này vừa là chủ sở hữu của DNNN, vừa là người ban hành chính sách và điều tiết thị trường.

Ngoài việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường đối với DNNN để đáp ứng đầy đủ chuẩn mực quốc tế, ông Trung kiến nghị đẩy mạnh CPH, thoái vốn, cơ cấu lại sở hữu, ngành nghề của DNNN. Chỉ nên giữ lại hình thức 100% vốn nhà nước đối với một số đơn vị như: Nhà in tiền quốc gia, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam, Ngân hàng Phát triển Việt Nam, Ngân hàng Chính sách xã hội, Trung tâm Lưu ký chứng khoán.

Lê Thúy