Báo cáo Đánh giá Kinh tế Việt Nam thường niên 2017 của trường Đại học Kinh tế Quốc dân nhìn nhận môi trường kinh doanh cải thiện hơn đã khiến số lượng DN và lượng vốn đăng ký tăng nhanh. Tuy nhiên, khoảng 98% tổng số DN hiện đang hoạt động là thuộc khu vực kinh tế tư nhân, trong đó đại đa số là DN nhỏ và vừa. 

Gần 50% doanh nghiệp thua lỗ

Hơn nữa, mặc dù đạt được những kết quả đáng khích lệ về số lượng DN hay gia tăng quy mô vốn, nhưng kết quả sản xuất kinh doanh của các DN chưa được cải thiện (dựa trên tiêu chí số DN kinh doanh thua lỗ). 

Tỷ lệ DN kinh doanh thua lỗ tăng cao liên tục từ năm 2012 và hiện nay lên đến hơn 48% tổng số DN. Trong 3 khu vực, các DN tư nhân và DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) có tỷ lệ thua lỗ cao hơn hẳn so với DN Nhà nước. 

PGs.Ts. Tô Trung Thành, trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhìn nhận nếu DN FDI thua lỗ có thể một phần từ hoạt động “chuyển giá”, thì con số hơn 48% DN tư nhân thua lỗ, so với hơn 16% DN thuộc khu vực nhà nước thua lỗ đã phản ánh rõ nét những khó khăn rất lớn của khu vực kinh tế này.

“Điều đó cho thấy, đã có những cải thiện về môi trường kinh doanh nhưng các DN vẫn đang đối diện với những rào cản phát triển, trong đó có những rào cản trên thị trường yếu tố sản xuất và thực hiện nghĩa vụ thuế phí hải quan với Nhà nước”, ông Thành cho biết.

Ông Thành dẫn chứng một loạt các rào cản mà DN gặp phải như rào cản hạn chế khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng của các DN. Kết quả phân tích từ dữ liệu điều tra của Ngân hàng Thế giới cho thấy có 24,7% DN Việt Nam năm 2015 coi tiếp cận tín dụng là trở ngại lớn nhất khiến cho DN không phát triển được. Tỷ lệ này cao hơn nhiều so với ở Indonesia (6,3%), Thái Lan (4,9%) và Malaysia (0,9%).

Cùng với đó, chi phí sử dụng lao động trong các DN Việt Nam có xu hướng tăng nhẹ trong thời gian qua. Tỷ trọng của chi phí cho bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp và kinh phí công đoàn có xu hướng tăng đáng kể.

Đồng thời, với thực trạng cơ sở hạ tầng còn nhiều hạn chế, tỷ lệ chi phí logistics trên GDP của Việt Nam đứng ở mức 20,9% GDP năm 2017, cao hơn nhiều so với các nước trong khu vực như Trung Quốc (14,5%), Singapore (8,5%), Malaysia và Phillipines (13%), Thái Lan (15%) và các quốc gia trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương (trung bình 12,7%).

Chưa kể, xét về tổng thể, các hoạt động kinh doanh và đầu tư ở Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi các loại thuế: thuế thu nhập DN, thuế thu nhập với hoạt động chuyển nhượng vốn, thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế nhập khẩu. Ngoài ra, còn một số loại thuế có thể ảnh hưởng đến DN trong một số lĩnh vực cụ thể như thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế tài nguyên, thuế bất động sản, thuế xuất khẩu và thuế môi trường. 

Báo cáo trên cũng cho thấy các DN coi các khoản thuế và hệ thống thuế, hải quan là rào cản chính có xu hướng phải trả chi phí phi chính thức nhiều hơn cho cán bộ thuế và hải quan.

Hơn 48% DN làm ăn thua lỗ đã phản ánh rõ nét những khó khăn rất lớn của khu vực kinh tế tư nhân

Còn nhiều rào cản kinh doanh

Ông Nguyễn Vũ Cao, Chủ tịch Tập đoàn Vạn Khang Phát, chia sẻ: rào cản lớn nhất hiện nay mà các DN gặp phải là chính sách, thể chế liên quan tới pháp luật, luật chồng luật, dẫm lên chân nhau. Điều này làm DN giảm sức cạnh tranh, chưa kể cảm thấy bị rối, rất khó xoay sở. 

Ts. Võ Trí Thành, chuyên gia kinh tế, cho rằng nguyên nhân là vì Việt Nam rất yếu kém về xây dựng chính sách trong trung và dài hạn, thậm chí ngay cả trong ngắn hạn cũng không vạch ra được kịch bản để có cách ứng phó và dự trù.

“Khâu thiết kế chính sách của nhiều bộ, ban ngành của Việt Nam còn hời hợt, yếu kém, chỉ “chém gió”, nêu vấn đề. Vì sao như vậy, vì chúng ta có ý tưởng nhưng hời hợt, vì chúng ta không bao giờ hỏi tại sao sự việc nó xảy ra như vậy mà chúng ta luôn hỏi làm thế nào để thích ứng được với sự thay đổi ấy”, ông Thành thẳng thắn nêu quan điểm.

Cùng với đó, ông Phan Đức Hiếu, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng môi trường kinh doanh có sự thăng hạng theo từng năm, tuy nhiên tại sao vẫn còn nhiều rào cản kinh doanh đến vậy. 

Theo ông Hiếu, Việt Nam luôn phấn đấu môi trường kinh doanh đạt mức trung bình ASEAN 4 nhưng sau 4 năm vẫn chưa đạt.

“Thách thức lớn nhất của chúng ta là có giải pháp nhưng không thực hiện đúng thời hạn, yêu cầu mục tiêu đề ra. Hàn Quốc cắt giảm từ 11.000 điều kiện kinh doanh xuống còn hơn 5.000 điều kiện chỉ làm trong một năm. Chúng ta thì Nghị quyết 19 sau 4 năm vẫn copy lại mục tiêu y như Nghị quyết 19 của năm 2014”, ông Hiếu nói. 

Do vậy, khi kinh doanh, môi trường thể chế luôn tạo rủi ro pháp lý cho DN, DN khó đầu tư bài bản, lâu dài. Bản chất của động lực phát triển là phải cạnh tranh, xóa bỏ rào cản là điều kiện tiên quyết. Vì vậy, cải cách không phải là quá trình làm một lần, cần duy trì động lực cải cách năm này qua năm khác. 

“Hiện nay, dư địa cải cách càng ngày càng khó. Chưa kể còn phải cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực trong bảng xếp hạng”, ông Hiếu cho biết. 

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhấn mạnh con số 48% DN thua lỗ là thực trạng đáng suy nghĩ. Ai cũng biết cần phải tháo gỡ rào cản đối với sự phát triển của DN nhưng ai sẽ là người phải tháo gỡ? 

“Tôi cho rằng nhân vật tạo ra chi phí phải là đối tượng quan trọng để giảm các loại phí này. Bản thân DN là bên mua nhiều khi không thể khước từ, không có sự lựa chọn giảm chi phí”, bà Lan nói. 

Đồng thời, theo bà Lan, người lãnh đạo DN mà phải đầu tư 1/3 thời gian để đối phó với những quy định nhùng nhằng của chính sách thì thử hỏi DN còn có thời gian đâu để tập trung cải thiện năng lực cạnh tranh của bản thân DN. 

Lê Thúy