Việc "giải cứu" ớt tại Quảng Trị trở nên bi hài đến nỗi chính quyền tỉnh này phải kêu gọi mỗi công chức mua 9kg ớt quả với giá 5.500 đồng/kg trong bối cảnh doanh nghiệp (DN) liên kết là công ty CP đầu tư quốc tế Thiên An bất ngờ không thu mua ớt như thỏa thuận ban đầu với nông dân hai huyện Gio Linh và Cam Lộ.

Nông dân "lãnh đủ"

Dư luận còn nói vui rằng nếu các công chức phải ăn ớt nhiều quá thì sẽ nóng trong người, cho nên họ có thể mua thêm dưa hấu của nông dân cũng đang "giải cứu" ở tỉnh Quảng Nam do thương lái thất tín để "ăn kèm cho mát".

Quanh câu chuyện này, có thể thấy những hệ lụy từ mối liên kết sản xuất lỏng lẻo giữa nông dân và phía DN trong đầu ra nông sản, mà người chịu thiệt nhiều nhất vẫn là nông dân. Còn bản thân DN thì bị gán là "bội tín", rất khó có thể tiếp tục liên kết làm ăn vững chắc với nông dân về sau.

Như trường hợp ở hai huyện Cam Lộ, Gio Linh, ban đầu công ty Thiên An hỗ trợ nông dân đầu tư giống, phân bón và hứa hẹn sẽ bao tiêu toàn bộ sản phẩm khi thu hoạch với giá 5,5 ngàn đồng/kg ớt sừng trâu và 8,5 ngàn đồng/kg ớt chỉ thiên.

Vậy nhưng, do thị trường gặp khó khăn nên DN này không triển khai thu mua ớt như đã cam kết. Họ cũng chấp nhận không thu hồi các khoản đầu tư ứng trước. Có ý kiến cho rằng DN không lừa nông dân vì họ đã đầu tư vào và chưa lấy lại được đồng vốn nào.

Nhưng, có một vấn đề cần mổ xẻ là khi công ty Thiên An không thu mua, có DN khác mua lại số ớt quả chờ "giải cứu" với giá chỉ còn một nửa, có khi thấp hơn và lại không phải nhận trách nhiệm bao tiêu toàn bộ sản phẩm nữa. Có nghĩa là DN chỉ thu mua theo nhu cầu thực của mình. Như vậy, DN này lợi trăm đường, còn nông dân "lãnh đủ".

Liên kết sản xuất là kết nối giữa DN với nhà nông. Nông dân sẽ không tự sản xuất và tự đem đi bán nữa, mà có sự liên kết với DN, sản xuất theo hợp đồng đã ký kết với DN. Nhưng trên thực tế đã xảy ra khá nhiều trường hợp "bẻ kèo" từ phía DN và kể cả từ nông dân. Do đâu lại có những sự việc như trên?

Gs.Ts Võ Tòng Xuân cho rằng đây là vấn đề tế nhị. "Đến nay đã có Quyết định 80/2002/QĐ-TTg từ năm 2002 về chính sách khuyến khích tiêu thụ nông sản hàng hóa thông qua hợp đồng với mong muốn các DN ký hợp đồng bao tiêu nông sản. Thế nhưng Quyết định này có ý nghĩa về chính trị hơn là về mặt kinh tế, bởi vì phải có được mua và được bán với các điều kiện về chất lượng sản phẩm", ông Xuân nói.

Cơ bản là do doanh nghiệp

Theo ông Xuân, rõ ràng không ai muốn "bẻ kèo". Có nhiều DN ký kết hợp đồng rồi, bỏ tiền vốn ra, bỏ tiền đặt cọc rồi, nhưng tới lúc thu hoạch, giá nông sản xuống quá thấp nếu họ thu mua rồi bán lại cũng không có lời nên đành "bỏ của chạy lấy người".

Hơn nữa, còn có những trường hợp "bẻ kèo" giữa hai bên, như nông dân lúc giá cao thì cũng làm khó dễ, bán cho DN khác chứ không bán cho DN theo hợp đồng ban đầu.

Ông Xuân lưu ý điều cơ bản nhất vẫn là do DN. "Nói thật, bởi vì các DN thứ nhất là không nhận thấy thị trường của mình ổn định ở chỗ nào. Đơn cử như mặt hàng lúa gạo, có những DN không có được các hợp đồng tương lai (future contract). Thực tế là DN không có được thị trường ổn định và chắc chắn, DN không dám ký hợp đồng với từng người nông dân vì ngại tốn kém, trong khi ký kết với các hợp tác xã kiểu mới hoặc các trang trại lại hay hơn", ông Xuân nói.

Giới chuyên gia nhìn nhận mối liên hệ giữa sản xuất và tiêu thụ trong nông sản hiện nay vẫn còn thông qua nhiều khâu trung gian nên thị trường không ổn định, thiếu minh bạch và bị ép giá, ép cấp làm thiệt hại cho người nông dân.

Thực ra, có nhiều hợp đồng sản xuất, cung cấp nguyên liệu giữa nông dân với DN nhiều khi không được thực hiện do sự tranh mua, tranh bán, trong phân phối thu nhập (thông qua giá) cho từng khâu trong chuỗi sản xuất thiếu minh bạch, công bằng.

Một trong những nguyên nhân được chỉ rõ là do chính quyền địa phương, các tổ chức kinh tế hợp tác và người nông dân còn chưa thấy hết vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của kinh tế hợp tác và liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị.

Nếu nhìn vào hoạt động của nhiều DN nông nghiệp hiện tại sẽ thấy mới dừng lại ở việc gom nông sản thô, hoặc sơ chế đóng gói. Vì thế, ngay bản thân các DN cũng không tiếp cận tới được người tiêu dùng thông qua thương hiệu của mình, cho nên kinh doanh của DN chỉ mang tính thời vụ, không ổn định.

Để đầu ra nông sản hiệu quả và tránh "bẻ kèo", điều quan trọng là cần ưu tiên chọn các DN đầu tư trong chuỗi giá trị phải là những DN có khả năng chế biến sâu, thu mua hoặc bán sản phẩm trực tiếp, có thương hiệu đến người tiêu dùng thông qua các hệ thống phân phối trong và ngoài nước.

Ngoài ra, nông dân có thể liên kết với những DN chứng minh được họ đã liên kết, là một phần hữu cơ của một chuỗi hàng hóa nào đó trong các khía cạnh về chất lượng, thương hiệu, rủi ro.

Thế Vinh