Theo nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với xuất khẩu gạo, cám Việt Nam vào Trung Quốc, kể từ ngày 30/05/2016, doanh nghiệp (DN) Việt Nam muốn xuất khẩu gạo sang Trung Quốc phải được cơ quan chức năng nước này cấp phép theo danh sách được Bộ NN-PTNT đề xuất; đồng thời ngành chức năng Trung Quốc cũng sẽ vào tận đồng ruộng Việt Nam để giám sát chất lượng.

Doanh nghiệp lo lắng

Thông tin về việc kiểm soát gạo Việt Nam nói trên vừa được Cục chế biến Nông lâm thủy sản và Nghề muối phổ biến cho cộng đồng DN xuất khẩu gạo.

Theo đó, quá trình nhập khẩu gạo từ Việt Nam sẽ được các cơ quan chức năng của Trung Quốc tiến hành giám sát ở tất cả các khâu về kiểm dịch thực vật, không nhiễm đối tượng sinh vật gây hại như mối, mọt, sâu bệnh, vi sinh vật, khuẩn, đất đá… Trước khi xuất khẩu phải được xông hơi, khử trùng để đảm bảo không còn côn trùng sống gây hại.

Ngoài ra, phía Trung Quốc cũng quy định Việt Nam phải giới thiệu các cơ quan kiểm dịch, danh sách các DN xuất khẩu để họ lựa chọn. Trong khi đó, hiện Việt Nam có khoảng 131 DN có đủ điều kiện xuất khẩu gạo sang Trung Quốc, tuy nhiên theo Hiệp hội xuất khẩu gạo Việt Nam (VFA), không phải tất cả các DN này đều được phía Trung Quốc duyệt.

Trước bối cảnh xuất khẩu gạo những tháng đầu năm 2016 giảm sút, thông tin về việc kiểm soát gạo Việt Nam nói trên khiến cho các DN như ngồi trên đống lửa.

Số liệu của Bộ NN & PTNT cho thấy, sản lượng xuất khẩu gạo sang Trung Quốc 5 tháng đầu năm 2016 bắt đầu có xu hướng chững lại, chỉ tăng 3% so với cùng kỳ năm ngoái. Đặc biệt là từ tháng 4 đến nay, xuất khẩu gạo gặp rất nhiều khó khăn do tình hình thị trường, trong đó có Trung Quốc yếu kém.

Đánh giá về tình hình xuất khẩu gạo sang Trung Quốc trong thời gian tới, ông Huỳnh Minh Huệ, Tổng thư ký VFA, cho biết, từ nay, xuất khẩu gạo sang Trung Quốc sẽ gặp khó khăn do các nội dung trong chương trình giám sát của họ rất chặt chẽ.

“Từ đầu năm đến nay, VFA đã phải điều chỉnh xuất khẩu gạo quý II ba lần, từ 1,8 triệu tấn xuống 1,6 triệu và 1,5 triệu nhưng sau tháng 5 vừa qua, tình hình sẽ còn giảm nữa, có thể chỉ đạt 1,3 triệu tấn”, ông Huệ nói.

Đại diện Cục Chế biến Nông lâm thủy sản và Nghề muối cũng cho biết trong mấy ngày qua, xuất khẩu gạo qua các cửa khẩu bắt đầu gặp khó khăn vì phía Trung Quốc đã chính thức áp dụng kiểm tra chặt các lô hàng theo Nghị định thư mà hai nước vừa ký.

Đáng nói, theo yêu cầu của phía Trung Quốc, ngoài việc kiểm tra ngẫu nhiên trực tiếp từng lô gạo xuất khẩu, họ sẽ đến từng nhà máy, vùng trồng lúa để đánh giá, khi đạt thì họ mới cấp giấy chứng nhận cho xuất khẩu và chi phí trong chuyến đi của họ, DN Việt Nam phải chi trả.

Đại diện một DN xuất khẩu gạo chia sẻ, việc giám sát chặt chẽ gạo nhập khẩu cho thấy thị trường Trung Quốc không còn dễ dãi với gạo Việt. Gạo Việt chắc chắn sẽ gặp nhiều khó khăn vì tốn thêm chi phí kiểm dịch, thời gian kiểm, làm thủ tục, chưa kể chi phí này sẽ ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm khiến sức cạnh tranh khó hơn.

Hiệp hội xuất khẩu gạo Việt Nam: Trung Quốc là thị trường nhập gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm 35% tổng lượng gạo xuất khẩu chính ngạch. Nếu tính thêm lượng gạo xuất tiểu ngạch thì có thể chiếm trên 50%.

Gỡ khó cho gạo Việt

Hầu hết các chuyên gia và kể cả DN xuất khẩu gạo trong nước cũng đánh giá, từ trước đến nay, gạo Việt xuất sang Trung Quốc chủ yếu theo đường tiểu ngạch với giá trị thấp, thị trường không bền vững.

Tuy nhiên, việc xuất khẩu gạo theo đường chính gạch này sẽ tạo hành lang pháp lý cho gạo và cám gạo của Việt Nam sang thị trường này thuận hơn. Và nếu chất lượng gạo sang Trung Quốc tốt thì uy tín, thương hiệu gạo Việt Nam cũng được nâng cao.

Đồng quan điểm trên, nhiều DN cho rằng cạnh tranh xuất khẩu gạo hiện nay rất lớn, trong khi đó, để nắm bắt được cơ hội sẵn có, các DN phải nhận thức được trách nhiệm của mình từ khâu gieo trồng cho đến khâu xay xát, chế biến, tuân thủ những tiêu chuẩn, quy định đó thì sẽ giảm được những rủi ro khi xuất gạo và cám gạo sang thị trường Trung Quốc cũng như các thị trường khác.

Ông Phạm Thái Bình, Tổng Giám đốc công ty TNHH Trung An (Cần Thơ), cho biết nhờ Nghị định thư mà kéo giãn được một số khó khăn cho DN xuất khẩu sang thị trường này. “Trước đây, việc kiểm dịch do CIC thực hiện ở Trung Quốc, nếu chất lượng gạo không đạt yêu cầu thì sẽ tốn thêm chi phí lưu kho và bị ách tắc ở cửa khẩu hải quan. Nay, vấn đề đó đã được giải quyết”, ông Bình phân tích.

Thực tế, khi tham gia vào thị trường thế giới, việc kiểm soát chất lượng là cách mà các nước đều áp dụng, nhằm giảm rủi ro cho nước nhập khẩu và chính DN xuất khẩu. Việt Nam cũng đã phải mất vài năm mới vượt qua được “hàng rào” kiểm dịch để xuất khẩu gạo sang các nước như Philippines, Indonesia và Malaysia.

Liên quan đến một số ý kiến lo ngại đến những chi phí phát sinh khi áp dụng Nghị định thư này, ông Phạm Thái Bình cho biết, chi phí để xông trùng, khử trùng các loại gạo, cám gạo trước khi đưa đi xuất khẩu chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong chi phí xuất khẩu, trung bình khoảng 25 USD/tấn nên cũng không ảnh hưởng nhiều đến giá thành sản phẩm.

Thanh Hoa