Theo đánh giá mới đây của nhóm nghiên cứu Ngân hàng Thế giới (WB), trong khi Việt Nam tiếp tục có tiềm năng đặc biệt trong việc sử dụng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và môi trường thương mại mới để đưa khu vực sản xuất thành động lực cho tăng trưởng thì năng lực yếu kém của các ngành công nghiệp hỗ trợ là một rào cản đáng kể.

Công nghiệp có “lỡ tàu”?

Như chia sẻ của ông Sebastian Eckardt, chuyên gia kinh tế trưởng WB tại Việt Nam, tăng trưởng năng suất lao động chậm và trì trệ hòa nhập chậm chạp của khu vực tư nhân ở Việt Nam vào Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC), dẫn tới giá trị gia tăng trong nước (DVA) thấp, thậm chí còn giảm đi nếu tính theo giá trị tương đối.

Bên cạnh thể chế thị trường chưa hoàn chỉnh, các ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước còn tụt hậu so với các quốc gia trong khu vực (chẳng hạn như Malaysia, Thái Lan).

“Chừng nào các ngành công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam còn tụt hậu, sẽ khó có thể tăng DVA một cách bền vững và tiếp cận GVC và thị trường quốc tế” – ông Sebastian nhấn mạnh. Ngoài vấn đề công nghiệp hỗ trợ, như lưu ý của Ts. Vũ Thành Tự Anh, Giám đốc nghiên cứu của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, cần hiểu rằng trong khi thế giới đang tiến đến cuộc cách mạng công nghiệp giai đoạn 4 thì về cơ bản, Việt Nam vẫn chủ yếu ở giai đoạn 2, tức là dây chuyền gia công, lắp ráp. Mục tiêu của chiến lược và chính sách công nghiệp vì vậy là bắt kịp xu thế toàn cầu để không bị “lỡ tàu” một lần nữa.

Một thống kê gần đây của Bộ Công Thương cho thấy nhiều yếu tố đáng lo về tốc độ tăng trưởng của SXCN. Riêng 10 tháng đầu năm 2016, chỉ số SXCN chỉ tăng 7,2%, thấp hơn so với mức tăng của cùng kỳ năm trước (tăng 9,7%), chủ yếu do sự sụt giảm của ngành khai khoáng (giảm 5,5%). Tình hình tiêu thụ của ngành công nghiệp chế biến duy trì tăng trưởng nhưng cũng ở mức thấp hơn so với cùng kỳ năm trước.

Mục tiêu của chiến lược và chính sách công nghiệp là bắt kịp xu thế toàn cầu
để không bị "lỡ tàu" một lần nữa.

Bộ Công Thương nhận định tốc độ tăng trưởng SXCN chưa có dấu hiệu cải thiện nhiều, mức tăng thấp hơn so với cùng kỳ năm 2015 (thấp hơn 2,5 điểm phần trăm).

Nguyên nhân sự tăng trưởng chậm lại chủ yếu do giá dầu giảm, dẫn đến sản lượng dầu thô khai thác giảm mạnh (10 tháng giảm 9,7%). Sản xuất than tăng trưởng thấp do gặp nhiều khó khăn trong khai thác và tiêu thụ sản phẩm _(chỉ tăng 1,2%).

Hơn nữa, do cầu tiêu dùng cả trong và ngoài nước tăng trưởng chậm lại, giá hàng hóa xuất khẩu ở mức thấp không khuyến khích sản xuất (chỉ số tiêu thụ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo 10 tháng đầu 2016 giảm 4,9 điểm phần trăm so với cùng kỳ). Sản xuất kinh doanh của ngành dầu khí tiếp tục gặp nhiều khó khăn và chưa thấy dấu hiệu phục hồi, sản lượng dầu thô khai thác tiếp tục giảm do giá dầu thô vẫn duy trì ở mức thấp. Trong bối cảnh như vậy, năm 2017, ngành dầu khí dự kiến sản lượng dầu thô khai thác đạt là 14,8 triệu tấn, giảm 12,9% so với ước thực hiện năm 2016.

Phát triển theo chiều sâu

Với ngành than, vẫn đang tiếp tục gặp nhiều khó khăn do than trong nước phải cạnh tranh với than nhập khẩu có giá thành thấp, giá bán khoáng sản (alumin, hydrat) giảm sâu và thuế tài nguyên than điều chỉnh tăng thêm 3% từ 1/7/2016 (hầm lò tăng từ 7% lên 10%, lộ thiên tăng từ 9% lên 12%, làm giá thành than năm 2016 tăng khoảng 700 tỷ đồng)… đã tác động không nhỏ đến hoạt động sản xuất kinh doanh.

Ngành dệt may, da giày, như nhận định của Bộ Công Thương, cũng đang gặp nhiều khó khăn do các khu vực thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản nhu cầu sụt giảm đã ảnh hưởng tới tăng trưởng của ngành. Các doanh nghiệp (DN) trong ngành đang gặp khó khăn bởi tình trạng thiếu đơn hàng.

Một số đơn hàng số lượng lớn, gia công đơn giản, không yêu cầu chất lượng cao, khách hàng chuyển sang một số nước như Bangladesh, Campuchia… Do vậy, sản lượng sản xuất vải, dệt, trang phục, giầy dép và một số mặt hàng khác chỉ tăng nhẹ.

Giới chuyên gia nhận định rằng năm 2017, khi có thêm một số các Hiệp định thương mại tự do (FTA) được ký kết và đã có hiệu lực, các DN dệt may Việt Nam có nhiều cơ hội hơn trong hoạt động xuất khẩu.

Tuy nhiên, thách thức lớn vẫn thuộc về các DN vừa và nhỏ với xuất phát điểm thấp, việc cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập là rất vất vả.

Năm 2017, tình hình xuất khẩu của các DN nhỏ và vừa trong nước khả năng sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí có thể mất các đơn hàng truyền thống về khối các DN có khả năng cạnh tranh cao hơn là các DN ngoại.

Do vậy, trong giai đoạn tới, đặc biệt trong năm 2017, các DN nhỏ và vừa cần cải thiện công nghệ, nâng cao trình độ để đáp ứng được yêu cầu về chất lượng của đơn hàng. Đồng thời, đẩy mạnh xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường mới, đối tác mới để duy trì và đẩy mạnh xuất khẩu.

Để cải thiện hoạt động SXCN trong năm 2017, Bộ Công Thương cho rằng cần tập trung phát triển sản xuất công nghiệp theo chiều sâu để từng bước tạo ra những sản phẩm có thương hiệu quốc gia và có sức cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Hơn nữa, nên đẩy mạnh thu hút đầu tư phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ đáp ứng nguyên liệu đầu vào, từ đó giảm nhập khẩu. Đồng thời, cần tăng cường sự liên kết giữa các DN trong quá trình sản xuất, cung ứng sản phẩm cũng như chuyển dịch cơ cấu nội bộ ngành công nghiệp theo hướng giảm tỷ trọng gia công, lắp ráp.

Theo khuyến nghị của chuyên gia WB, Việt Nam cần tập trung tăng cường năng lực các ngành công nghiệp hỗ trợ để sử dụng tốt hơn dòng vốn FDI, nhất là khi Việt Nam có vị trí chiến lược, lực lượng lao động dồi dào, thị trường nội địa tăng trưởng, và môi trường thương mại mới cho tăng trưởng và chuyển đổi về cấu trúc.

Thế Vinh