Thời gian qua, hoạt động xuất khẩu nông – thủy sản, thực phẩm của Việt Nam trở nên “chao đảo” do bị các thị trường xuất khẩu lớn và khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản, Australia… từ chối nhập khẩu do còn tồn dư lượng thuốc kháng sinh cao, kim loại nặng và ô nhiễm vi sinh.

Thực tế này cho thấy xuất khẩu nông – thủy sản, thực phẩm của Việt Nam ngày càng khó đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của những thị trường này khi DN xuất khẩu Việt vẫn tồn tại nhiều bất cập trong quy trình sản xuất, chế biến cũng như tình trạng lạm dụng hóa chất cấm chưa có dấu hiệu hạn chế.

Rào cản bủa vây

Dự báo cho thấy năm 2017, các rào cản kỹ thuật và quy định kiểm soát chất lượng của thị trường nhập khẩu; nguồn nguyên liệu chế biến chính là những thách thức lớn nhất đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam.

Đơn cử như các quy định kiểm tra hóa chất, kháng sinh, bảo vệ nguồn lợi đối với những hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp, không có báo cáo và không được quản lý (gọi tắt là IUU), hay chương trình thanh tra riêng biệt đang và sẽ được tăng cường áp dụng.

Về các quy định kiểm soát chất lượng của thị trường nhập khẩu, gần đây nhất là lệnh khẩn cấp cấm nhập khẩu tôm và thịt tôm chưa nấu chín của Chính phủ Australia ban hành kể từ ngày 9/1/2017 và kéo dài trong 6 tháng được dự báo sẽ gây khó khăn cho xuất khẩu tôm đã qua chế biến của Việt Nam.

Ngoài ra, theo nhận định của Bộ Công Thương, các thị trường xuất khẩu đang ngày càng gia tăng các tiêu chuẩn đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam như thủy sản, gạo, rau quả.

Bên cạnh Australia, Hàn Quốc vừa qua cũng yêu cầu tôm nhập khẩu phải thực hiện kiểm dịch… đã ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam. Mặc dù kim ngạch xuất khẩu thủy sản vẫn tiếp tục tăng, nhưng chủ yếu là do giá tăng.

Hoặc như xuất khẩu gạo đã sụt giảm mạnh bởi tác động kép từ việc thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam là Trung Quốc thiết lập tiêu chuẩn nhập khẩu gạo từ các nước ASEAN khiến cho xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này giảm mạnh. Những rào cản này được các cơ quan quản lý đưa ra mổ xẻ tại Diễn đàn chính sách thương mại về an toàn thực phẩm do Bộ Công Thương tổ chức tại Tp.HCM hôm 30/3.

Lấy thị trường khó tính như EU để cho các DN xuất khẩu của Việt Nam “sáng mắt”, bà Miriam Garcia-Ferrer, Tham tán thứ nhất của Phái đoàn EU tại Việt Nam, thẳng thắn nói rằng việc nhập khẩu nông sản, thực phẩm của EU từ Việt Nam còn rất khiêm tốn, chiếm tỷ trọng chỉ 1,8% và đa phần là những sản phẩm thô, có giá trị thấp. Trong đó, xuất khẩu nhiều là cà phê, chè, thủy hải sản, trái cây, riêng các sản phẩm ngũ cốc, sản phẩm sữa, rau, thịt vẫn chiếm tỷ trọng ít.

Vị nữ tham tán này đã lưu ý các DN nông sản, thực phẩm của Việt Nam rằng thời gian tới, để xuất khẩu tốt sang thị trường EU, cần xác định thuế suất ưu đãi và các quy tắc xuất xứ từ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), sẽ có hiệu lực từ năm 2018.

Vấn đề hợp chuẩn đối với sản phẩm nông sản – thực phẩm xuất khẩu có tầm quan trọng đặc biệt đối với DN xuất khẩu Việt Nam

“Vướng” các tiêu chuẩn

Đơn cử như xuất khẩu rau củ quả, bà Miriam cho rằng các DN cần thể hiện rõ mặt hàng này có xuất xứ từ Việt Nam mà không phải nhập khẩu từ quốc gia khác rồi chế biến lại để xuất sang EU.

Hơn nữa, các DN cần đảm bảo tuân thủ mọi yêu cầu về Các biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) của EU cũng như nên thực hiện các yêu cầu kỹ thuật, đóng gói, ghi nhãn… nhất là những quy tắc chung về vật liệu tiếp xúc với thực phẩm.

Thực tế cho thấy, hiện chỉ 4% DN nhỏ và vừa của Việt Nam có quy trình chế biến nông – thủy sản đáp ứng được quy định của các thị trường lớn như EU hay Mỹ, Nhật, Hàn, Australia… Còn lại, hầu hết DN chưa đáp ứng nổi.

Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, đa số DN, cơ sở sản xuất trong ngành nông sản, thực phẩm chủ yếu là DN nhỏ và vừa, hạn chế về quy mô vốn và công nghệ. Số DN trong ngành chủ động tìm hiểu và có khả năng chuẩn bị cho hội nhập kinh tế chiếm tỷ lệ quá ít so với tổng số DN trên địa bàn.

Vì vậy, DN đáp ứng được những yêu cầu hợp chuẩn khắt khe của các thị trường nhập khẩu cũng như các tiêu chuẩn để được hưởng ưu đãi từ những hiệp định thương mại tự do (FTA) còn rất hạn chế.
Bộ Công Thương nhận định, về trung hạn và dài hạn, các DN cần chuẩn bị tốt trong tổ chức quy trình sản xuất và nuôi trồng nông – thủy sản để xây dựng năng lực xuất khẩu bền vững hơn.

Nói về những vướng mắc trong vấn đề tiêu chuẩn, Ts. Nguyễn Hoàng Linh, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết Quy định “Công bố phù hợp quy định an toàn thực phẩm” tại Nghị định 38 vẫn chưa được quy định trong Luật An toàn thực phẩm.

Có thể thấy, thực phẩm xuất khẩu vừa phải đáp ứng yêu cầu của nước xuất khẩu, đối tác xuất khẩu, vừa phải đáp ứng yêu cầu của Việt Nam đã khiến cho DN mất thêm thời gian, chi phí để thực hiện hoạt động đánh giá sự phù hợp và các thủ tục liên quan nhằm đáp ứng các Quy chuẩn kỹ thuật (QCVN) cũng như các quy định liên quan của Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, một số sản phẩm hàng hóa nhóm 2 vẫn chưa có QCVN. Trong khi đó, QCVN lại quy định dàn trải, chia nhỏ đối tượng để quản lý. Chưa kể, Nghị định 66/2016/NĐ-CP thiếu sự thống nhất trong quy định về điều kiện đầu tư kinh doanh thực phẩm giữa ba bộ là Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương; chưa phân biệt rõ điều kiện đầu tư kinh doanh thực phẩm và điều kiện đảm bảo an toàn thực phẩm.

Những vướng mắc này đang là thách thức với các DN xuất khẩu nông sản, thực phẩm nhưng cũng là thách thức lớn cho các cơ quan quản lý. Trong khi đó, điều khiến các DN lo lắng hiện nay chính là đứng trước áp lực hàng hóa xuất khẩu không đáp ứng được yêu cầu, bị đối tác trả về, DN vừa bị thiệt hại về kinh tế, vừa bị giảm uy tín.

Thế Vinh