Thực tiễn tại các địa phương cho thấy, những HTX dám nghĩ, dám làm, chủ động đầu tư dây chuyền hiện đại và đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT) đều thu về "trái ngọt".

_{Công nghệ hóa thương hiệu}

Nằm ở vùng biển Nghi Sơn (Thanh Hoá), HTX Chế biến Thủy sản Hải Bình từng đối mặt với bài toán cạnh tranh gay gắt của thị trường nước mắm truyền thống - nơi vốn nhập nhằng giữa mắm thủ công và các loại nước mắm công nghiệp trôi nổi. Quyết tâm tìm hướng đi riêng, HTX đã mạnh dạn ứng dụng  khoa học công nghệ (KHCN) vào quy trình sản xuất.

HTX đã đầu tư hệ thống lọc thanh trùng hiện đại, áp dụng công nghệ ủ chượp cải tiến kiểm soát nhiệt độ và dây chuyền đóng chai tự động khép kín. Nhờ đó, HTX cho ra đời dòng sản phẩm nước mắm cốt cao đạm, giữ trọn hương vị truyền thống nhưng đáp ứng khắt khe các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm hiện đại.

Nhận thức rõ giá trị của tài sản vô hình, HTX Hải Bình đã nhanh chóng đăng ký và được Cục SHTT cấp Bằng bảo hộ nhãn hiệu độc quyền cho thương hiệu nước mắm "Vị Thanh" cùng thiết kế bao bì đóng gói đặc thù. Nhờ có điều này, sản phẩm của HTX hoàn toàn thoát khỏi nguy cơ bị làm giả, làm nhái hay bị đánh đồng với các loại mắm kém chất lượng. Hiện nay, nhãn hiệu "Vị Thanh" đã đạt chuẩn OCOP 4 sao, nâng giá trị sản phẩm lên 30 - 40% và chính thức phủ sóng tại hàng loạt hệ thống siêu thị lớn cùng chuỗi cửa hàng nông sản an toàn trên toàn quốc.

Một câu chuyện điển hình khác về tinh thần đổi mới sáng tạo diễn ra tại vùng Tây Nguyên. Trước đây, chanh dây tươi của Gia Lai phụ thuộc rất lớn vào thị trường xuất khẩu tiểu ngạch, giá cả bấp bênh theo từng ngày. Trước thực trạng đó, HTX Hùng Thơm Gia Lai đã quyết định đầu tư nhà xưởng, máy móc hiện đại để bước chân vào đường đua chế biến sâu.

Thay vì bán quả tươi, HTX nghiên cứu và làm chủ công nghệ chế biến ra hàng loạt sản phẩm mới hoàn toàn: Dịch chanh dây, chanh dây sấy dẻo, nước cốt chanh dây cô đặc. Đồng thời, HTX nộp đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền "Hùng Thơm Gia Lai", kết hợp với việc xây dựng mã số vùng trồng và áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP khắt khe.

Nhãn hiệu được bảo hộ độc quyền cùng quy trình chế biến khép kín đã trở thành nền tảng pháp lý vững chắc và là thước đo tín nhiệm tối cao. Giờ đây, các sản phẩm chế biến từ chanh dây của HTX Hùng Thơm không chỉ giúp nâng giá trị loại nông sản này  lên gấp 3 - 5 lần so với bán thô, mà còn tự tin xuất khẩu chính ngạch sang thị trường khó tính bậc nhất thế giới là Liên minh Châu Âu (EU).

_{Khai thác nguồn vốn vô hình}

Sự thành công của HTX Hải Bình với thương hiệu nước mắm "Vị Thanh" hay HTX Hùng Thơm với các sản phẩm chanh dây xuất khẩu sang EU đã cho thấy, khi khoa học công nghệ kết hợp với ý thức bảo hộ tài sản trí tuệ, nông sản Việt sẽ hoàn toàn thoát khỏi cái bẫy giá rẻ - bán thô. 

Đánh giá về xu hướng này, các chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhận định, việc các HTX tự tạo ra tài sản trí tuệ từ sản phẩm chế biến chính là chìa khóa vàng để tái cơ cấu lại hoạt động chuyên môn của khu vực kinh tế tập thể.

Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng trong nền kinh tế hiện đại, tài sản vô hình, cụ thể là nhãn hiệu, bằng sáng chế, quy trình công nghệ… mới là thứ tạo ra giá trị gia tăng đột biến. Một khi sản phẩm chế biến sâu của HTX được cấp bằng bảo hộ SHTT sẽ không chỉ dừng lại ở một cái tên, mà trở thành một tài sản kinh doanh có thể định giá, có thể thế chấp hoặc hợp tác đầu tư kinh doanh.

Thực tế số liệu từ Cục SHTT (Bộ KH&CN) cho thấy, trong những năm gần đây, số lượng đơn đăng ký nhãn hiệu, giải pháp hữu ích từ khu vực HTX đã có sự tăng trưởng rõ rệt (trung bình tăng 15 - 20%/năm). Tuy nhiên, nếu so sánh với tổng số hơn 36.000 HTX đang hoạt động trên cả nước, tỷ lệ HTX sở hữu tài sản trí tuệ độc quyền do mình tự nghiên cứu, chế biến vẫn còn tương đối khiêm tốn.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở rào cản vốn đầu tư cho công nghệ chế biến sâu, cùng với tâm lý e ngại thủ tục đăng ký SHTT kéo dài. Nhiều HTX chưa nắm rõ quy trình xác lập quyền đối với nhãn hiệu, bao bì, hoặc thiếu định hướng trong việc ứng dụng công nghệ chuyển đổi số.

Tài sản trí tuệ chính là cái gốc của đổi mới sáng tạo

Để dòng chảy đổi mới sáng tạo và tạo lập tài sản trí tuệ lan tỏa rộng khắp trong khu vực HTX, bên cạnh sự chủ động từ nội lực của các HTX, giới chuyên gia nhận định khu vực kinh tế tập thể rất cần một "bệ đỡ" chính sách đủ mạnh và linh hoạt. Quá trình biến một bí quyết chế biến hay một sản phẩm mới thành tài sản trí tuệ được pháp luật bảo hộ là một hành trình dài, đòi hỏi không chỉ kinh phí mà cả kiến thức chuyên môn sâu về pháp lý.

Phân tích sâu hơn về những rào cản này dưới góc độ nghiên cứu, TS. Đinh Thanh Hà (Viện Y học cổ truyền Quân đội) cho rằng, trong điều kiện khoa học công nghệ phát triển hiện nay, không chỉ các sản phẩm sau chế biến nhờ đầu tư máy móc hiện đại mới có thể đăng ký SHTT. Tài sản trí tuệ thực chất bao hàm nhiều loại tài sản vô hình khác vốn chưa được chú trọng hoặc khó xác lập quyền bảo hộ như: giọng nói, bí mật sản xuất kinh doanh, uy tín thương hiệu hay kiến thức chuyên môn sâu.

Vị chuyên gia này nhấn mạnh, tài sản trí tuệ  và SHTT dù đều xuất phát từ hoạt động sáng tạo nhưng có sự khác biệt rõ rệt về bản chất, phạm vi và khả năng khai thác thương mại. Trong đó, tài sản trí tuệ chính là "cái gốc", có hàm nghĩa rộng hơn và bao hàm cả SHTT. Tuy nhiên, thực tế hiện nay, các văn bản pháp lý chủ yếu mới tập trung vào khái niệm SHTT (xuất hiện tới 655 lần trong các văn bản chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mà vẫn thiếu vắng một định nghĩa rõ ràng về tài sản trí tuệ .

Nhấn mạnh về xu hướng công nghệ mới, TS. Đinh Thanh Hà đánh giá sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ là công cụ đắc lực gia tăng năng lực sáng tạo, nâng cao năng suất và giải quyết các bài toán sản xuất ngày càng phức tạp cho các HTX. Dù vậy, AI cũng đặt ra những thách thức mới về quản trị tài sản vô hình như nguy cơ lộ bí mật kinh doanh hay ảnh hưởng uy tín thương hiệu. Do đó, việc nâng cao nhận thức, đào tạo chuyên môn và xây dựng khung pháp lý bảo hộ rộng hơn cho tài sản trí tuệ  là yêu cầu cấp thiết hiện nay.

Từ thực tiễn điều hành HTX đã thương mại hóa thành công các sản phẩm chế biến từ cá thát lát, bà Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc HTX Kỳ Như (Cần Thơ) nhấn mạnh thêm: Nhà nước và Liên minh HTX các cấp cần xây dựng những tổ tư vấn SHTT về tận địa phương để hỗ trợ HTX. Từ khâu tra cứu khả năng bảo hộ của nhãn hiệu, tư vấn thiết kế bao bì không vi phạm bản quyền, đến việc hỗ trợ kinh phí đăng ký ban đầu. Khi thủ tục bớt phức tạp từ Luật SHTT (sửa đổi) và có sự đồng hành rõ ràng, ban quản trị HTX mới tự tin dốc vốn đầu tư.

Tùng Lâm