Sự việc không dừng lại ở nguy cơ sức khỏe cộng đồng mà đã phát lộ một lỗ hổng quản trị kinh tế lớn khi cơ chế kiểm soát đầu vào yếu kém của các trung gian số đang làm lệch lạc môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Gần đây nhất, Cục An toàn thực phẩm đã yêu cầu Shopee gỡ bỏ khẩn cấp viên uống Sausando Slimming capsule. Qua rà soát dữ liệu cấp phép, cơ quan quản lý xác định sản phẩm này không có trong danh sách được cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm.

Kẽ hở cho hàng giả hoành hành

Thống kê từ lực lượng Quản lý thị trường và Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho thấy, mỗi năm các đơn vị này xử lý hàng nghìn vụ việc gian lận thương mại trên không gian mạng, trong đó nhóm hàng thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dược phẩm luôn chiếm tỷ trọng lớn về giá trị vi phạm.

Riêng trong năm 2025, hơn 47.000 sản phẩm và 17.000 gian hàng trên các sàn thương mại điện tử đã bị xử lý do gian lận thương mại điện tử. Từ đầu năm 2026 đến nay, các sàn đã được yêu cầu gỡ bỏ hơn 116.000 đường link vi phạm.

 Tuy nhiên, tình trạng gỡ link này rồi link khác lại mọc lên vẫn diễn ra. Việc các sản phẩm chưa cấp phép xuất hiện trên sàn thương mại điện tử lớn không chỉ đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng mà còn cho thấy lỗ hổng từ hệ thống kiểm soát an toàn y tế quốc gia.

Trước hết là lỗ hổng trong quy trình xác thực gian hàng và sản phẩm khi phần lớn các sàn hiện áp dụng cơ chế kiểm duyệt tự động bằng thuật toán kết hợp duyệt hậu kiểm. Hệ thống chủ yếu kiểm tra từ khóa cấm hoặc thương hiệu bản quyền cơ bản mà thiếu công đoạn đối soát trực tiếp mã số công bố với Cơ sở dữ liệu quốc gia của Cục An toàn thực phẩm. Gian thương đã lợi dụng kẽ hở này bằng cách cắt ghép ảnh giấy tiếp nhận công bố, chỉnh sửa chữ ký số hoặc mượn mã số của sản phẩm hợp pháp khác để qua mắt bộ lọc.

Ths Hoàng Thị Thanh Hằng, chuyên gia marketing và truyền thông, cho biết dù thu về lợi nhuận không nhỏ từ phí dịch vụ và dòng tiền quảng cáo, các sàn thương mại điện tử lẫn mạng xã hội vẫn ngần ngại thắt chặt kiểm duyệt người bán vì lo ngại sụt giảm lưu lượng truy cập. Ở khâu giao nhận, các doanh nghiệp logistics lại chỉ coi việc vận chuyển là nghĩa vụ hợp đồng đơn thuần, hoàn toàn vô can trước nội dung bên trong các kiện hàng bọc kín.

“Chính sự thiếu ràng buộc về trách nhiệm pháp lý liên đới giữa nền tảng số và đơn vị logistics đã tạo ra kẽ hở cho hàng lậu, hàng giả thoải mái thâm nhập thị trường”, bà Hằng nói.

Thách thức kiểm soát hiện nay còn đến từ thực trạng năng lực kiểm nghiệm. Theo số liệu của Cục trưởng Cục Quản lý dược thuộc Bộ Y tế, mỗi năm, hệ thống kiểm nghiệm từ Trung ương đến địa phương lấy khoảng 40.000 mẫu thuốc lưu hành trên thị trường. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiên tiến hiện nay đòi hỏi phương pháp kiểm nghiệm hiện đại, thiết bị phức tạp. Một số cơ sở kiểm nghiệm vẫn thiếu cả nhân lực và cơ sở vật chất phục vụ kiểm nghiệm. Điều này khiến những sản phẩm có nguy cơ tiềm ẩn chưa được kiểm tra chất lượng kịp thời.

Tương tự, đối với mỹ phẩm, Việt Nam hiện có hơn 6.000 cơ sở công bố sản phẩm nhưng mỗi năm toàn ngành chỉ kiểm tra được khoảng 10% số cơ sở này.

Xóa bỏ "vùng xám" pháp lý

Những lỗ hổng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khoẻ người tiêu dùng mà còn khiến Nhà nước thất thu thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp từ dòng hàng lậu, hàng xách tay. Mặt khác, các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu chính ngạch, những đơn vị tuân thủ nghiêm ngặt quy trình thử nghiệm và nộp phí, lại bị chèn ép gay gắt do không thể cạnh tranh về giá và mức chi hoa hồng quảng cáo.

Các chuyên gia kinh tế và pháp lý nhận định đã đến lúc phải thay đổi triết lý quản lý từ buông lỏng tiền kiểm, xử lý hậu kiểm sang áp đặt nghĩa vụ trách nhiệm pháp lý khắt khe hơn đối với các đơn vị vận hành nền tảng số.

Ở khía cạnh pháp lý, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội phân tích, Bộ Luật Dân sự và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng xác định sàn thương mại điện tử là bên trung gian cung cấp dịch vụ, có nghĩa vụ kiểm tra, giám sát thông tin hàng hóa. Mức phạt hành chính hiện nay còn quá nhẹ so với siêu lợi nhuận của ngành thực phẩm chức năng, vì vậy cần quy định rõ nếu sàn để lọt sản phẩm không có giấy phép lưu hành gây hậu quả, sàn phải chịu trách nhiệm bồi thường liên đới và bị xử phạt dựa trên tỷ lệ phần trăm doanh thu thu được từ chính sản phẩm vi phạm đó.

Về giải pháp kỹ thuật căn cơ, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và kinh tế quốc tế, ĐH Kinh tế Quốc dân) cho rằng Bộ Y tế và Bộ Công Thương cần bắt buộc các sàn phải kết nối giao diện lập trình ứng dụng API trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về bản công bố sản phẩm an toàn thực phẩm. Khi người bán nhập mã số công bố, hệ thống sẽ tự động đối soát, nếu không trùng khớp dữ liệu gốc thì sản phẩm lập tức bị khóa ngay từ khâu khởi tạo.

Song song đó, việc siết chặt quản lý dòng tiền cũng là mắt xích quan trọng. Các nền tảng thương mại điện tử cần áp dụng cơ chế ký quỹ rủi ro hoặc kéo dài thời gian giữ tiền thanh toán từ 14 đến 30 ngày đối với nhóm gian hàng kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thuốc và mỹ phẩm. Trong thời gian này, nếu sản phẩm bị phát hiện mạo danh giấy phép hoặc bị cơ quan chức năng tuýt còi, toàn bộ dòng tiền bán hàng sẽ bị phong tỏa để hoàn trả cho người tiêu dùng và nộp phạt vào ngân sách.

Đồng thời, cần tăng cường kết nối liên ngành với cơ quan thuế, ngân hàng và công an để truy vết dòng tiền, qua đó làm rõ và xử lý triệt để các đường dây kinh doanh hàng giả trên môi trường mạng.

Tùng Lâm