Quy hoạch ngành, lĩnh vực là công cụ góp phần tăng cường hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước, giúp Chính phủ và các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội theo mục tiêu đã định, từng bước hình thành nên các vùng sản xuất công, nông, lâm nghiệp, thủy sản và du lịch.

“Ma trận” quy hoạch

Khái niệm quy hoạch nói chung và quy hoạch ngành nói riêng chưa được quy định thống nhất trong một văn bản quy phạm pháp luật nào, dẫn đến cách hiểu khác nhau về nội hàm của khái niệm quy hoạch ngành.

Ông Đậu Anh Tuấn, Ban pháp chế Phòng Thương mại Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đánh giá: Quy hoạch theo quy định pháp luật là một nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc với DN, nhà đầu tư, đặc biệt khi làm thủ tục gia nhập thị trường. Ví dụ, khi xin cấp phép thành lập, hoạt động yêu cầu phải phù hợp với quy hoạch, không chỉ một mà nhiều loại quy hoạch.

Đơn cử, muốn đầu tư thành lập DN khai thác khoáng sản, nhà đầu tư phải đáp ứng các loại quy hoạch liên quan: quy hoạch thăm dò, khai thác tài nguyên, quy hoạch môi trường, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch sản xuất....

Tuy nhiên, các quy hoạch còn chồng chéo, không thống nhất, hoặc chưa đủ căn cứ để xin cấp phép hoạt động, dẫn tới việc nhà đầu tư phải tìm cách điều chỉnh cho phù hợp. Ví dụ, quy hoạch sử dụng đất không thống nhất với quy hoạch sử dụng tài nguyên, quy hoạch phát triển các ngành không phù hợp với quy hoạch sử dụng đất...

Một góc buổi tọa đàm

Đây là một điều kiện phải đáp ứng để được cấp phép, nhưng không minh bạch, rõ ràng. Quy hoạch là công cụ quản lý của Nhà nước, Nhà nước có trách nhiệm cung cấp thông tin quy hoạch cho DN, nhưng lại được quy định thành thủ tục cấp phép.

Nhiều quy định về giấy phép quy hoạch gây cản trở cho DN khi đầu tư. Các quy định đã tạo ra giấy phép “con” cản trở hoạt động đầu tư của DN.

Ông Tuấn nhấn mạnh, hiện chưa có cách hiểu thống nhất, còn lẫn lộn giữa quy hoạch và chiến lược, kế hoạch phát triển ngành. Đặc biệt, chưa rõ ngành nào cần lập quy hoạch, tức sự cần thiết của các loại quy hoạch ngành.

Nhóm lợi ích chi phối quy hoạch

Một số vấn đề của quy hoạch ngành không rõ mục tiêu, phạm vi quản lý. Quy hoạch ngành được lập trên cơ sở các văn bản chuyên ngành dẫn đến thiếu căn cứ thống nhất, các căn cứ được dẫn chiếu không cụ thể.

Việc lấy ý kiến đối với các bản quy hoạch mới chỉ dừng lại ở nguyên tắc, hình thức. Các quy hoạch ngành chủ yếu dựa trên quan điểm chủ quan của cơ quan lập quy hoạch, không phản ánh nhu cầu thực tế, thể hiện tính áp đặt, sử dụng quyền lực nhà nước để điều tiết, thiếu đồng thuận của các đối tượng thực hiện quy hoạch ngành.

Ở góc độ chuyên gia, Ts. Võ Đại Lược phản ánh nhiều điểm bất cập của vấn đề quy hoạch hiện tại. Ts. Lược đề nghị Ban soạn thảo cần tham chiếu, so sánh các Luật quy hoạch các quốc gia trên thế giới để đúc rút, tự hoàn thiện, bởi “chúng ta chưa có chuẩn cho công tác quy hoạch”.

Bản Dự thảo Luật Quy hoạch nêu rất nhiều nội dung, quy tắc, nhưng vấn đề là ai làm quy hoạch. Qua tìm hiểu thực tế làm việc với một số địa phương, cho thấy chất lượng bản quy hoạch của các tỉnh chưa đạt yêu cầu vì các tỉnh, thành thường giao cho Sở trực thuộc hoặc thuê một Viện nghiên cứu thuộc ngành nghề liên quan để làm quy hoạch.

“Việc làm quy hoạch các tỉnh, các ngành phải được đấu thầu cấp quốc gia. Những quy hoạch quan trọng tầm quốc gia cần được đấu thầu quốc tế”, Ts. Võ Đại Lược khuyến nghị.

Liên quan tới nội dung Hội đồng thẩm định quy hoạch sẽ do chính đơn vị làm quy hoạch đó đề nghị, Ts. Lược nhận xét: “Nếu là quy hoạch cấp tỉnh thì thành phần Hội đồng thẩm định quy hoạch sẽ do UBND tỉnh quyết định. Trong thành phần Hội đồng, nên có thành phần chuyên gia (để phản biện khách quan) và DN (liên quan tới lợi ích) để đảm bảo tính khách quan của bản quy hoạch”.

Bên cạnh đó, phải tính đến kinh phí thực hiện trước khi “vẽ” quy hoạch, tức là kế hoạch tài chính cho bản quy hoạch đó. Ngoài ra, cần giới hạn tính bắt buộc của quy hoạch, thay vì trở thành một điều kiện bắt buộc là tính tham khảo, định hướng.

Đặc biệt, “hiện có quá nhiều nhóm lợi ích chi phối quy hoạch. Từ chính quyền địa phương, ngân hàng tới các nhà đầu tư nước ngoài cũng là nhóm lợi ích. Vấn đề ở chỗ là các nhóm này sẽ tìm cách chi phối bản quy hoạch liên quan. Vì thế, cần tính đến vấn đề này”, Ts. Võ Đại Lược khuyến cáo.

Quan điểm tương đồng đến từ ông Phan Thanh Miện, Chủ tịch Hiệp hội DN nhỏ và vừa tỉnh Nghệ An. Theo vị này, vẫn tồn tại nhầm lẫn giữa quy hoạch với kế hoạch, quy hoạch với chiến lược. Chiến lược có thể thay đổi, quy hoạch thì không thể. Bên cạnh đó, “quy hoạch là trách nhiệm của người làm quy hoạch, chứ không phải quyền lực, quyền lợi. Quy hoạch mà phải xin, thì sẽ thất bại” – ông Miện lưu ý.

Nguyễn Cảnh