Hiện nay, việc điều hành xăng dầu vẫn đang được thực hiện theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP của Chính phủ, với mục tiêu là đưa mặt hàng xăng dầu vận hành theo đúng quy luật kinh tế thị trường.

Điều này cũng được thể hiện qua việc giá xăng dầu trong nước thời gian qua đã bám sát giá cả thị trường thế giới.

Có cạnh tranh bình đẳng?

Tuy vậy, nhân chuyện sẽ “mở cửa” phân phối xăng dầu cho công ty TNHH Dầu khí Idemitsu Q8 (liên doanh giữa Idemitsu và KPI, cũng là hai đối tác đang nắm giữ 35,1% vốn tại dự án Liên hợp lọc dầu Nghi Sơn), một vấn đề được đặt ra là thị trường bán lẻ xăng dầu ở Việt Nam lâu nay có thực sự cạnh tranh bình đẳng?

Cho đến nay, 75% thị phần bán lẻ xăng dầu ở Việt Nam vẫn đang thuộc về 3 DN có vốn nhà nước, là Petrolimex, PV Oil và Saigon Petro. Trong đó, riêng Petrolimex đã chiếm gần 50% thị phần cả nước.

Theo thống kê, thị trường xăng dầu Việt Nam hiện có 24 đơn vị trong nước là đầu mối nhập khẩu, kinh doanh bán lẻ xăng dầu và 69 đơn vị phân phối. Tất cả đều là doanh nghiệp nội địa, hầu như chưa có “bàn tay” của khối ngoại.

Theo nhận định của giới chuyên gia, Nhà nước vẫn chi phối quản lý thị trường xăng dầu theo chủ trương “điều hành giá xăng dầu theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước” bằng các công cụ tài chính như điều chỉnh giá hoặc tăng, giảm thuế nhập khẩu và các loại thuế phí khác. Từ đó, quyết định mức giá tới tay NTD và đây cũng là vấn đề còn gây nhiều tranh luận hiện nay.

Về nguyên tắc, lợi ích của DN kinh doanh xăng dầu xung đột với lợi ích của NTD, nên Nhà nước phải đảm nhiệm vai trò điều hòa để giảm xung đột. Muốn vậy, trong kinh doanh và điều hành giá xăng dầu, lợi ích của Nhà nước không được gắn với lợi ích của DN, cũng như của NTD. Bởi điều này sẽ làm bóp méo sự cạnh tranh giữa các DN trên thị trường xăng dầu.

Thị trường xăng dầu cần cạnh tranh bình đẳng, bất kể DN nội hay ngoại

Người tiêu dùng phải hưởng lợi

Giới chuyên gia cho rằng không cần thiết phải có những DN kinh doanh xăng dầu lớn của Nhà nước, mà cần tạo điều kiện để mọi thành phần kinh tế đều có quyền tham gia thị trường này, nếu tuân thủ tốt các điều kiện giấy phép.

Chính vì vậy, điều mong mỏi hiện nay là thị trường xăng dầu cần có tính cạnh tranh bình đẳng, bất kể là DN nội hay ngoại, nhằm tước đi tính độc quyền của “đại gia” xăng dầu đang thao túng thị trường, để các mặt hàng xăng dầu giảm xuống.

Và khi các DN tham gia cạnh tranh, vấn đề trước tiên là tác động tới việc giảm lợi nhuận siêu ngạch do độc quyền mang lại.

Trở lại câu chuyện của Idemitsu Q8, DN này hiện đã nhận được Chứng nhận đăng ký đầu tư của Chính phủ Việt Nam và đang xin đăng ký DN.

Điều dư luận quan tâm là nếu có việc “mở cửa” cho Idemitsu Q8 (được dự đoán sẽ là DN 100% vốn nước ngoài đầu tiên gia nhập thị trường xăng dầu Việt Nam) thì liệu DN này có được tạo điều kiện thuận lợi để NTD sớm được hưởng lợi từ việc cạnh tranh giữa DN nội và ngoại?

Theo giới chuyên gia, để được phép thiết lập hệ thống phân phối, trước hết, Idemitsu Q8 sẽ phải đáp ứng các tiêu chuẩn của Nghị định 83/2014/NĐ-CP. Trong khi đó, nghị định này vẫn chưa đề cập đến việc mở cửa cho DN nước ngoài phân phối, bán lẻ xăng dầu.

Đó là chưa kể việc quy hoạch các vị trí đặt trạm xăng dầu hiện tại trong cả nước đã gần như đã an bài. Mặt khác, xăng dầu là mặt hàng kinh doanh có điều kiện, nên việc cấp phép cho nhà đầu tư ngoại vào thị phần bán lẻ cần được nhiều cấp quyết định.

Như vậy, có thể thấy việc khối ngoại muốn nhảy vào lĩnh vực này tại Việt Nam sẽ có nhiều thách thức. Nhưng dù gì cũng phải nói, theo các cam kết của Việt Nam tại các hiệp định thương mại tự do đã ký kết, 2 - 3 năm tới, thị trường bán lẻ xăng dầu Việt Nam cũng buộc phải mở cửa.

Bằng cách này hay cách khác, khối ngoại trong lĩnh vực này cũng sẽ tìm mọi cách để đầu tư trực tiếp hoặc mua lại hệ thống cửa hàng xăng dầu sẵn có của DN nội địa. Chỉ khi ấy, sự bảo hộ, độc quyền trong phân phối xăng dầu mới mong có sự biến đổi.

Dẫu sao thì thông tin về dự định của Idemitsu Q8 vẫn là tín hiệu vui của thời hội nhập. Có cạnh tranh thì người dân mới có lợi, với niềm tin có DN nước ngoài tham gia thị trường xăng dầu thì giá cả sẽ minh bạch. Nếu có sự cạnh tranh bình đẳng, không còn độc quyền, NTD sẽ dễ thở hơn.

Thế Vinh