Hiện nay, những yếu kém, khiếm khuyết của quy định về điều kiện kinh doanh (ĐKKD) đã và đang gây ra tác động tiêu cực đáng kể đến hoạt động sản xuất kinh doanh: tạo ra rủi ro; hạn chế và làm méo mó cạnh tranh; gia tăng chi phí sản xuất…

Những tác động này đang đi ngược lại và cản trở quyết tâm, giải pháp của Chính phủ về cải thiện môi trường kinh doanh và cắt giảm chi phí cho doanh nghiệp (DN).

Cơ hội cho tham nhũng

Nhiều ĐKKD không rõ ràng, tạo ra cơ hội cho sự tùy tiện trong quản lý nhà nước và sự nhũng nhiễu của một số cán bộ. Nhiều điều kiện đầu tư kinh doanh được quy định chung chung, không rõ ràng, không cụ thể, ví dụ như: “rõ ràng”, “phù hợp”, “sạch sẽ”, “thoáng mát”, “có đủ”, “thuận tiện”, “thích hợp”, “có đạo đức tốt’, “đủ sức khỏe”… Những điểm không rõ ràng này chính là cơ sở để một số cán bộ vòi vĩnh DN, gây ra chi phí phi chính thức lớn cho DN.

Do vậy, mới đây, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đã mạnh tay đề xuất với Chính phủ thực hiện cắt giảm 1.930 ĐKKD không hợp lý, trong tổng số 4.284 ĐKKD tương ứng với 243 ngành nghề. Phân tích về ĐKKD, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) từng chỉ ra những “đặc điểm” cản trở kinh doanh như ĐKKD có tính chất áp đặt quy mô DN.

Theo đó, các ĐKKD dạng này thường thể hiện ở các hình thức như yêu cầu các chủ thể kinh doanh phải có tối thiểu cơ sở vật chất nào đó, ví dụ: đơn vị vận tải taxi phải có tối thiểu 50 xe taxi nếu trụ sở đặt tại các thành phố trực thuộc trung ương; thương nhân xuất khẩu, nhập khẩu LPG phải có kho tổng dung tích các bồn chứa tối thiểu 3.000 m3…

Ông Phan Đức Hiếu, Phó Viện trưởng CIEM, đánh giá việc đặt ra các ĐKKD là phải sở hữu chứ không được thuê nhà máy, nhà kho, máy móc… là hạn chế sự sáng tạo, gia tăng chi phí cho DN.

Chưa kể, một số ĐKKD có tính chất can thiệp vào quyền tự quyết của DN. Trong khi đó, pháp luật về DN ghi nhận quyền tự chủ của DN trong việc lựa chọn hình thức kinh doanh; thuê và sử dụng lao động. Các quyền này dường như bị can thiệp quá mức cần thiết và bất hợp lý trong một số quy định về ĐKKD. Cụ thể, đó là việc yêu cầu phải tổ chức kinh doanh theo một phương thức cứng nhắc như các thương nhân kinh doanh LPG đầu mối phải tổ chức kinh doanh theo hệ thống phân phối tổng đại lý, đại lý, cửa hàng bán LPG chai, phải có trạm cấp hoặc trạm nạp LPG…).

Chính phủ đang rất quyết liệt với “cuộc chiến” cắt bỏ ĐKKD, quyết không để những “khẩu hiệu, quyết tâm” của các bộ ngành trở thành lời “hứa suông”.

Ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế, VCCI, nhận định, với những đặc điểm của ĐKKD được chỉ ra ở trên, các DN nhỏ và vừa muốn tham gia vào thị trường của các ngành, nghề trên là rất khó khăn. Đôi khi nhà làm luật đang có sự nhầm lẫn khi xác định mục tiêu ban hành các ĐKKD, họ quan tâm quá nhiều đến hiệu quả kinh doanh của DN khi xây dựng một ĐKKD nào đó.

Ví dụ, đối với vận tải biển, các DN bắt buộc phải có bộ phận pháp chế, với lý do sẽ giúp DN vận dụng, chấp hành pháp luật tốt hơn, bảo vệ được quyền lợi của mình khi xảy ra tranh chấp, nhất là các tranh chấp quốc tế. “Yêu cầu này là hoàn toàn không cần thiết. Bởi tự bản thân DN sẽ phải nhận thức được điều này, xuất phát từ quyền lợi của chính họ”, ông Tuấn nói.

“Dấu ấn” riêng của các Bộ

Câu hỏi đặt ra là tại sao các ĐKKD trên đang cho thấy bất cập nhưng lại chưa được “mạnh tay” cắt bỏ. Một trong những lí do mà VCCI khi rà soát 15 ngành, nghề kinh doanh có điều kiện thuộc phạm vi quản lý của 03 Bộ: Công Thương, Giao thông vận tải, Khoa học và Công nghê, đó là bên cạnh những đặc điểm chung được nhận diện ở trên, thì ĐKKD do mỗi Bộ “thiết kế” đều có những “dấu ấn” riêng.

Trong 05 ngành, nghề được rà soát, Bộ Khoa học và Công nghệ có xu hướng yêu cầu về kinh nghiệm của các nhân sự trong các ngành, nghề kinh doanh có điều kiện (4/6 ngành, nghề có yêu cầu này).

Nếu xét riêng các ngành, nghề được rà soát của Bộ Công Thương có thể thấy nổi lên hai xu hướng: Yêu cầu về quy mô DN. Theo đó, có đến 4/5 ngành, nghề được rà soát là có yêu cầu về quy mô DN, thể hiện chủ yếu ở các yêu cầu về việc phải đáp ứng một cơ sở vật chất nào đó, với diện tích/dung tích tối thiểu (kinh doanh khí, kinh doanh rượu, xuất khẩu gạo, tạm nhập, tái xuất hàng thực phẩm đông lạnh) hay yêu cầu về vốn tối thiểu (phân phối rượu, tạm nhập, tái xuất hàng thực phẩm đông lạnh).

Đồng thời, Bộ này yêu cầu DN phải đi theo hình thức kinh doanh bị áp đặt “xơ cứng”, hoạt động phân phối sản phẩm, hàng hóa theo nhiều cấp và áp dụng ĐKKD tương ứng với mỗi cấp.

Trong các ngành, nghề rà soát, VCCI cũng nhận thấy Bộ Giao thông vận tải có xu hướng quy định các ĐKKD để hướng đến các mục tiêu đảm bảo hiệu quả kinh doanh của DN. Ví dụ: các điều kiện về trình độ chuyên môn của các nhân viên phục vụ; yêu cầu về tổ chức bộ máy phải có bộ phận pháp chế và kinh doanh; yêu cầu đăng ký chất lượng dịch vụ…

Trước thực tế này, ông Ngô Văn Điểm, Phó Chủ tịch Hội Doanh nghiệp tư nhân Việt Nam, thẳng thắn nói: không ai “đập vỡ niêu cơm” của mình. Cải cách thủ tục hành chính của Bộ ngành cũng vậy. Không Bộ ngành nào tự cắt bỏ cái mà mình đã ban hành.

“Hy vọng, Thủ tướng vừa tái lập Tổ Công tác kinh tế. Đây sẽ là kênh giúp rà soát cắt giảm thủ tục, chứ để các bộ ngành tự rà soát thì cũng khó”, ông Điểm nói.

Đồng quan điểm, ông Hiếu đánh giá, việc hiện nay chúng ta đang giao cho bộ, ngành tự rà soát nhưng lại không có chỉ tiêu rõ ràng, không có cơ quan giám sát và không cơ quan thẩm quyền quyết định kết quả rà soát… Hiệu quả sẽ không đạt được như kỳ vọng.

Theo ông Hiếu, tới đây, không để các bộ ngành rà soát từng ngành, từng thủ tục nữa mà phải có cơ quan độc lập chuyên môn rà soát, chí ít là rà soát song song.

Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng cũng đã khẳng định Chính phủ sẽ rà soát từng Bộ, đi vào từng thủ tục, chứ không dừng lại chung chung, yêu cầu giải trình cụ thể, thủ tục nào cần, thủ tục nào không.

Đây tiếp tục là động thái cho thấy, Chính phủ đang rất quyết liệt với “cuộc chiến” cắt bỏ ĐKKD, quyết không để những “khẩu hiệu, quyết tâm” của các bộ ngành trở thành lời “hứa suông”.

Lê Thúy